Merkez Çevre Hukuku Avukatları

Bu rehber, Merkez (Bilecik) bölgesinde çevre hukuku uyuşmazlıklarını; Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) süreci ve ÇED kararına itiraz, çevre izin ve lisansları, çevre kirliliğinden doğan tazminat, çevre idari para cezaları, imar ve ÇED iptal davaları, çevreye karşı suçlar ile görevli-yetkili mahkeme açısından ele alır. Amaç, çoğu zaman idari, hukuk ve ceza yargısını birlikte ilgilendiren bu sürecin baştan doğru yönetilmesine ve dosyanıza uygun avukatı bilinçli seçmenize yardımcı olmaktır. Çevre hukuku, hem dava sürelerinin hak düşürücü olması hem de teknik bilirkişi süreçlerinin ağırlığı nedeniyle titiz bir hazırlık gerektiren alanlardan biridir.

Çevre hukuku; havanın, suyun, toprağın, doğal kaynakların ve ekosistemlerin korunmasını, kirliliğin önlenmesini ve çevreye verilen zararların giderilmesini düzenleyen, kamu hukuku ile özel hukukun kesiştiği çok katmanlı bir hukuk dalıdır. Anayasa, herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğunu; çevreyi geliştirmenin, çevre sağlığını korumanın ve çevre kirlenmesini önlemenin hem devletin hem de vatandaşların ödevi olduğunu belirtir. Bu anayasal temel, çevre hukukunun hem bireysel hak hem de kamusal ödev boyutunu ortaya koyar.

Çevre hukukunun kendine özgü bazı ilkeleri vardır. Kirleten öder ilkesi, çevreyi kirleten veya zarara yol açan kişinin, kusuru olsun olmasın bu zararın giderilmesinden sorumlu tutulmasını ifade eder. Önleme ve ihtiyat ilkeleri, zarar doğmadan önce tedbir alınmasını; bilimsel belirsizlik hâlinde dahi çevre lehine önlem alınmasını öngörür. Katılım ilkesi ise halkın, çevreyi etkileyen kararların alınmasına katılabilmesini güvence altına alır. Bu ilkeler, ÇED sürecinden idari para cezalarına kadar pek çok kurumu şekillendirir.

Çevre uyuşmazlıkları tek bir yargı düzenine sıkışmaz. Bir maden ruhsatı ya da santral için verilen ÇED kararı idari yargıyı; bu tesisin yol açtığı kirlilik nedeniyle bir mülk sahibinin uğradığı zarar özel hukuku (asliye hukuk mahkemesi); atıkların çevreye zarar verecek şekilde bırakılması ise ceza hukukunu ilgilendirir. Bu nedenle çevre hukuku davalarında ilk adım, uyuşmazlığın hangi yargı düzenine ve hangi dava türüne ait olduğunun doğru belirlenmesidir. Aşağıda en sık karşılaşılan çevre uyuşmazlığı grupları özetlenmiştir:

Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), çevre hukukunun önleyici çekirdeğidir; yatırım daha başlamadan çevresel etkilerin değerlendirilmesini sağlar.

ÇED; gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz etkilerin önlenmesi ya da en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin değerlendirilmesi sürecidir. Süreç, projenin ÇED Yönetmeliği ekli listelerinden hangisine girdiğinin belirlenmesiyle başlar. Büyük ölçekli projeler için ÇED raporu hazırlanır; kapsam ve özel format belirlenir, halkın katılımı toplantısı yapılır, inceleme-değerlendirme komisyonu raporu değerlendirir ve idare 'ÇED Olumlu' ya da 'ÇED Olumsuz' kararı verir. Daha küçük ölçekli projelerde ise seçme-eleme kriterleri uygulanarak 'ÇED Gereklidir' veya 'ÇED Gerekli Değildir' kararı alınır.

ÇED sürecinin sonunda idarenin verdiği karar bir idari işlem olduğundan, hukuka aykırı bulunması hâlinde idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir. İptal davasında en sık ileri sürülen hukuka aykırılıklar; ÇED raporunun eksik, yanlış ya da gerçeği yansıtmayan verilere dayanması, halkın katılımı toplantısının usulüne uygun düzenlenmemesi, aynı bölgedeki diğer projelerle birlikte doğacak kümülatif etkilerin değerlendirilmemesi ve alternatiflerin gerçekçi biçimde tartışılmamasıdır. Davanın kabulü hâlinde ÇED kararı iptal edilir ve idare, hukuka uygun yeni bir değerlendirme yapmakla yükümlü olur.

ÇED kararının iptali davasında, dava açma süresi kararın ilan veya tebliğ tarihini izleyen günden itibaren altmış gündür ve hak düşürücüdür. Bir ÇED olumlu kararına dayanılarak faaliyete başlanması hâlinde ağaç kesimi, hafriyat veya inşaat gibi geri dönüşü zor sonuçlar doğabileceğinden, iptal davasıyla birlikte yürütmenin durdurulması talep edilmesi büyük önem taşır. Bu davalar teknik nitelikte olduğundan bilirkişi incelemesi çoğunlukla belirleyici rol oynar; raporlara karşı süresinde ve gerekçeli itiraz edilmesi sürecin kritik adımlarındandır.

Çevreyi kirletme potansiyeli taşıyan faaliyetler, ilgili mevzuat uyarınca çevre izni veya çevre lisansı almak zorundadır. Çevre izni; hava emisyonu, atıksu deşarjı, gürültü ve derin deniz deşarjı gibi konularda faaliyet gösteren tesislerin çevreye verdikleri etkiler bakımından mevzuata uygunluğunu belgeleyen bir izindir. Çevre lisansı ise atıkların toplanması, ayrıştırılması, geri kazanımı, geri dönüşümü veya bertarafı gibi işlemleri yapan tesisler için gereklidir. Uygulamada çoğu tesis, ilgili konuları kapsayan tek bir çevre izin ve lisans belgesi ile faaliyet gösterir.

İzin sürecinde tesis, önce geçici faaliyet belgesi alır; belirli sürede gerekli ölçüm, analiz ve raporları tamamlayarak nihai belgeye başvurur. Ölçüm sonuçlarının mevzuattaki sınır değerleri sağlaması, tesisin kategorisine uygun başvuru yapılması ve belgelerin eksiksiz sunulması, iznin verilmesinin ön koşullarıdır. İzin başvurusunun reddi, geçici faaliyet belgesinin iptali veya iznin askıya alınması gibi işlemler tesisin faaliyetini doğrudan etkiler.

Çevre izin ve lisansına ilişkin bu işlemler idari işlem niteliğinde olduğundan, hukuka aykırı bulunmaları hâlinde idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir. Tesis işleticileri bakımından iznin reddi ya da iptaline karşı; komşu ve çevrede yaşayanlar bakımından ise çevreye zarar verecek şekilde verilen bir iznin iptali için dava açılması gündeme gelebilir. Her iki durumda da dava süresi, işlemin tebliğ veya öğrenildiği tarihe göre hesaplanır ve teknik uygunluk değerlendirmesi çoğu zaman bilirkişi incelemesini gerektirir.

Çevre kirliliği; bir tesisin ya da kişinin faaliyeti sonucu havaya, suya, toprağa zararlı madde bırakılması, gürültü, koku, titreşim ya da emisyon yayılması gibi yollarla çevrenin ve çevrede yaşayanların olumsuz etkilenmesidir. Kirlilik nedeniyle mülkünde değer kaybı, üründe zarar, sağlık sorunu ya da kullanım kaybı yaşayan kişiler, bu zararın giderilmesi için tazminat davası açabilir. Bu davalar, kirleten özel kişi veya şirkete karşı adli yargıda, kural olarak taşınmazın bulunduğu ya da zararın doğduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Çevre hukukunda tazminat sorumluluğunun en belirgin özelliği, kirleten öder ilkesine dayanmasıdır. Çevre Kanunu, çevreyi kirletenlerin ve çevreye zarar verenlerin, doğan zarardan kusurları olup olmadığına bakılmaksızın sorumlu olduklarını öngörür. Bu, çevre zararlarında kusursuz (objektif) sorumluluğu güçlendirir; mağdurun, kirletenin kusurlu olduğunu ayrıca ispatlaması gerekmez. Mağdurun ispatlaması gereken temel unsurlar; bir zararın varlığı, kirletici faaliyet ve bu faaliyet ile zarar arasındaki nedensellik bağıdır.

Uygulamada bu davaların en zorlu tarafı, kirlilik ile zarar arasındaki nedensellik bağının ve zarar miktarının ortaya konmasıdır. Bu nedenle çevre tazminat davalarında keşif ve teknik bilirkişi incelemesi çoğu zaman belirleyicidir; hava, su ve toprak analizleri, emisyon ölçümleri ve sağlık raporları delil olarak sunulur. Ayrıca kirliliğin sürekli olması hâlinde, geçmiş zararların tazmini yanında kirliliğin durdurulması (önleme) talepleri de gündeme gelebilir. Zamanaşımı sürelerinin doğru hesaplanması, hak kaybını önlemek açısından önemlidir.

Çevre mevzuatına aykırı davranışlar, Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikler uyarınca idari para cezasıyla yaptırıma bağlanmıştır. İzinsiz ya da izne aykırı atıksu deşarjı, hava emisyonu sınır değerlerinin aşılması, atıkların usulüne aykırı bertarafı, gürültü sınırlarının aşılması ve tehlikeli maddelerin mevzuata aykırı kullanımı gibi fiiller bu cezalara en sık konu olan başlıklardır. Cezalar, kural olarak Çevre ve Şehircilik teşkilatı ile yetki devri yapılan idareler (belediyeler gibi) tarafından uygulanır.

Çevre idari para cezası bir idari yaptırım kararıdır ve tespit tutanağına dayanır. Cezanın hukuka uygun olması için; ihlalin usulüne uygun tespit edilmesi, tutanağın gerektiği gibi düzenlenmesi, ceza miktarının kanunda öngörülen usule göre doğru hesaplanması ve varsa tekerrür hükümlerinin doğru uygulanması gerekir. Kirliliğin ağırlığı ve tekrarı, ceza miktarını artıran unsurlardır. Bazı ağır ihlallerde para cezası yanında faaliyetin durdurulması gibi ek yaptırımlar da uygulanabilir.

Çevre Kanunu kapsamında verilen idari para cezalarına karşı, kararın tebliğinden itibaren süresi içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. İtirazda; tutanağın usulü, ölçüm ve analiz sonuçlarının güvenilirliği, ceza miktarının doğru hesaplanıp hesaplanmadığı ve orantılılık ilkesi değerlendirilir. Dava süresinin kaçırılması cezanın kesinleşmesine ve tahsil sürecinin başlamasına yol açar. Bu nedenle ceza tebliğ edildiğinde tebliğ tarihinin ve dava süresinin doğru tespiti, hak kaybını önlemenin ilk adımıdır.

Çevre hukuku ile imar hukuku, özellikle korunması gereken alanlarda sık sık kesişir. İmar planları, plan değişiklikleri, mevzi imar planları, yapı ruhsatları ve bunlara dayanan idari işlemler birer idari işlem olduğundan, çevre değerlerine veya kamu yararına aykırı olduğu iddiasıyla idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir. Sit alanları, orman ve mera vasıflı taşınmazlar, kıyılar, sulak alanlar ve içme suyu havzaları gibi hassas bölgelerde yapılaşmaya izin veren plan ve ruhsatlar, bu davaların merkezinde yer alır.

İmar planlarına karşı dava açma usulünün kendine özgü bir aşaması vardır: planlar kesinleşmeden önce belirli bir süre askıya çıkarılır ve ilgililer bu askı süresi içinde plana itiraz edebilir. İtirazın reddi veya idarenin süresinde cevap vermemesi (zımni ret) üzerine dava açma süresi işlemeye başlar. Askı süresinin ve itiraz sürecinin doğru takip edilmemesi, plana karşı dava hakkının kaybına yol açabilir. Plana karşı dava; planın bütününe ya da belirli bir bölgeyi etkileyen kısmına yönelik açılabilir.

ÇED kararlarının iptali ise, imar davalarıyla çoğu zaman birlikte yürür; çünkü büyük bir yatırım için hem ÇED kararı hem de imar planı/ruhsat gerekli olabilir. Bu davalarda telafisi güç zarar (ağaç kesimi, hafriyat, inşaatın ilerlemesi gibi) sıklıkla gündeme geldiğinden, iptal talebiyle birlikte yürütmenin durdurulması istenmesi belirleyici olabilir. İdari yargının işlemin yerindeliğini değil hukuka uygunluğunu denetlediği unutulmamalı; dava, işlemin çevre ve imar mevzuatına, üst ölçekli planlara ve kamu yararına aykırılığı üzerine kurulmalıdır.

Çevrenin korunması yalnızca idari ve özel hukuk araçlarıyla değil, ceza hukuku ile de sağlanır. Türk Ceza Kanunu, çevrenin kasten ya da taksirle kirletilmesini ayrı suç tipleri olarak düzenler. Kasten kirletme suçunda; atık veya artıkların toprağa, suya ya da havaya, ilgili teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek biçimde bilerek bırakılması cezalandırılır. Fiilin, insan veya hayvan sağlığı ile üründe kalıcı ya da ağır etki doğurması, atığın kalıcı özellik taşıması gibi hâllerde ceza artırılır.

Taksirle çevrenin kirletilmesi suçu ise, gerekli dikkat ve özenin gösterilmemesi sonucu çevrenin kirletilmesini kapsar ve kasten işlenen hâle göre daha hafif yaptırıma bağlanmıştır. Bunun yanında ilgili maddelerde; ithali yasak atık veya maddelerin ülkeye sokulması gibi fiiller de suç olarak düzenlenmiştir. Bu suçlarda, tüzel kişiler bünyesinde işlenen fiiller bakımından ilgili kişilerin sorumluluğu ile tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri de gündeme gelebilir.

Çevreye karşı suçlarda soruşturma Cumhuriyet savcılığınca yürütülür; kovuşturma ise ceza mahkemesinde görülür. Merkez merkezli bir çevre suçuna ilişkin dosya, Bilecik Adliyesi yargı çevresindeki yetkili ceza mahkemesinde takip edilir. Bu dosyalarda; kirliliğin varlığı, teknik ölçüm sonuçları, kastın veya taksirin belirlenmesi ve fiil ile zarar arasındaki nedensellik bağı temel tartışma başlıklarıdır. Ceza davasıyla birlikte, aynı olaydan zarar gören kişilerin tazminat talepleri de gündeme gelebilir; ancak tazminat davalarının hukuk mahkemesinde ayrıca değerlendirildiği unutulmamalıdır.

Çevre hukuku, birden çok yargı düzenini ilgilendirdiğinden görevli mahkemenin doğru belirlenmesi sürecin en kritik adımıdır.

Görev ve yetki kuralları kamu düzenine ilişkindir ve yargılamanın her aşamasında re'sen dikkate alınır. Yanlış yargı düzeninde ya da yanlış mahkemede açılan dava, görev veya yetki yönünden reddedilir; bu da değerli zaman ve bazen hak kaybına yol açar. Çevre uyuşmazlıkları çoğu zaman aynı olaydan doğan birden çok talebi (iptal, tazminat, ceza) barındırdığından, her talebin doğru mahkemede ve doğru usulle ileri sürülmesi, sürecin en teknik ve en belirleyici adımlarından biridir.

Çevre hukuku davaları, ilgili oldukları yargı düzenine göre farklı usullere tabidir; ancak idari yargıda görülen ÇED, izin ve idari para cezası davaları bakımından tipik süreç aşağıdaki gibi işler. İdari yargılamanın yazılı usule tabi olması ve re'sen araştırma ilkesi, bu davalara özgü teknik yapıyı belirler.

Çevre davalarında sürecin kalbi çoğu zaman bilirkişi incelemesidir. Teknik raporun eksik, çelişkili veya yönteme aykırı olması hâlinde rapora karşı süresinde ve gerekçeli itiraz edilmesi, gerekirse yeni bir bilirkişi heyeti talep edilmesi belirleyici olabilir. Bu nedenle çevre dosyalarında hukuki ve teknik değerlendirmenin birlikte yürütülmesi önem taşır.

Çevre hukukunun ilgi çekici yönlerinden biri, dava açma ehliyetinin nispeten geniş yorumlanabilmesidir. İptal davasında, klasik idari yargı ölçütü olan menfaat ihlali aranır; kişisel bir hakkın doğrudan ihlal edilmiş olması şart değildir. Çevre değerlerinin korunmasında toplumsal bir menfaat bulunması nedeniyle, kirlilikten ya da hukuka aykırı bir işlemden etkilenen bölgede yaşayanların dava ehliyeti bu çerçevede değerlendirilir.

Uygulamada, çevreyi etkileyen bir işleme (ÇED kararı, ruhsat, plan gibi) karşı; işlemin etkilediği bölgede yaşayan kişiler, o bölgede taşınmazı bulunanlar ve çevre koruma amacı taşıyan bazı dernek ve kuruluşlar dava açabilmektedir. Menfaat ilişkisinin 'kişisel, meşru ve güncel' olması aranır; bu ölçüt, herkesin her işleme karşı dava açmasını sınırlarken, çevre değerlerinden etkilenenlerin mahkemeye erişimini de güvence altına alır.

Tazminat (özel hukuk) davalarında ise durum farklıdır: burada kişinin kişisel bir hakkının (mülkiyet, sağlık, kullanım gibi) ihlal edilmiş ve bir zarara uğramış olması gerekir. Yani salt çevrenin kirlendiği iddiası tek başına tazminat için yeterli değildir; davacının kendi malvarlığında ya da kişilik değerlerinde somut bir zararı bulunmalıdır. Bu ayrım, hangi davanın hangi mahkemede ve hangi ehliyetle açılacağının doğru belirlenmesini gerektirir.

Çevre hukuku dosyalarının sağlıklı ilerlemesi ve dava dilekçesinin eksiksiz hazırlanabilmesi için aşağıdaki belge ve bilgilerin baştan toplanması önerilir:

• Dava konusu idari işlemin (ÇED kararı, izin/ruhsat, idari para cezası) aslı veya onaylı örneği ile tebliğ/ilan tarihini gösteren belge
• ÇED raporu, proje tanıtım dosyası ve halkın katılımı toplantısına ilişkin belgeler
• Hava, su, toprak analizleri, emisyon-deşarj ölçüm sonuçları ve varsa laboratuvar raporları
• İdareyle yapılan yazışmalar, şikâyet başvuruları, tespit ve denetim tutanakları
• Tazminat taleplerinde tapu, taşınmazın durumunu gösteren belgeler, zararı ve nedensellik bağını ortaya koyan raporlar
• Sağlık etkileri iddiasında hekim raporları ve tıbbi belgeler
• İmar dosyalarında imar planı örneği, plan değişikliği, askı ve itiraz belgeleri

İdarede bulunan ancak elde edilemeyen belgeler için, mahkemeden re'sen getirtilmesi (celbi) talep edilebilir; idari yargıdaki re'sen araştırma ilkesi bu konuda davacıya kolaylık sağlar.

Çevre hukukunun çok katmanlı yapısı, erken aşamada yapılan hataların ağır sonuçlar doğurmasına yol açabilir. Uygulamada en sık karşılaşılanlar:

• Dava süresini kaçırmak: ÇED, izin veya idari para cezası işlemine karşı altmış günlük hak düşürücü sürenin gözden kaçırılması.
• Yanlış yargı yolunu seçmek: Kirlilik tazminatını idari yargıda ya da bir ÇED iptalini adli yargıda açmak; görev/yetki yönünden ret ile zaman kaybı.
• Yürütmenin durdurulmasını istememek: Ağaç kesimi, hafriyat veya inşaatın ilerlemesi gibi geri dönüşü zor işlemlerde geçici korumayı talep etmemek.
• Bilirkişi raporuna itiraz etmemek: Teknik olarak eksik veya çelişkili raporu süresinde ve gerekçeli biçimde eleştirmemek.
• Askı süresini ve itirazı atlamak: İmar planlarına karşı askı süresi içinde idareye itiraz aşamasını gözden kaçırmak.
• Nedensellik bağını ihmal etmek: Tazminat davasında kirlilik ile zarar arasındaki bağı ortaya koyacak delilleri toplamadan dava açmak.

Bu hataların çoğu, sürecin başında hukuki destek alınarak önlenebilir. Özellikle sürelerin, doğru yargı yolunun ve delil stratejisinin baştan teyit edilmesi, davanın esasının incelenebilmesinin ve başarılı sonuçlanmasının ön koşuludur.

Çevre davaları; süre hassasiyeti, çok katmanlı yargı yapısı ve yoğun teknik-bilirkişi süreçleri nedeniyle titizlik ve alan deneyimi gerektiren süreçlerdir. Avukat değerlendirmesinde öne çıkan ölçütler ve ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular şunlardır:

• Çevre ve idare hukuku deneyimi: ÇED iptali, çevre izni, idari para cezası ve tazminat dosyalarında birikim.
• Teknik dosya hâkimiyeti: Bilirkişi raporlarını okuyabilme, ölçüm ve analiz sonuçlarını hukuki argümana dönüştürebilme.
• Süre ve usul titizliği: İdari başvuru, askı süresi, dava süreleri ve yürütmenin durdurulması stratejisinde dikkat.
• Yerel yargı bilgisi: Bölgedeki idare, adli yargı ve bilirkişilik uygulamalarına aşinalık.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar ve ücret konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede sorabileceğiniz sorular

• Bu uyuşmazlık idari yargıda mı, hukuk mahkemesinde mi yoksa ceza mahkemesinde mi görülür?
• İşlemin tebliğ/ilan tarihine göre dava açma sürem ne zaman doluyor?
• Yürütmenin durdurulmasını istememiz gerekir mi; koşulları uygun mu?
• Zararı ve nedensellik bağını ispat için hangi ölçüm, analiz ve raporlar gerekir?
• Sürecin yaklaşık aşamaları, süresi ve ücretlendirme nasıl işler?

Çevre hukuku, yukarıda ele alınan başlıkların ötesinde günlük yaşamı ve ekonomik faaliyetleri doğrudan etkileyen pek çok konuyu kapsar. İki temel eksende sık karşılaşılan alanlar:

Bu alanların her biri kendine özgü yönetmeliklere, teknik sınır değerlere ve başvuru yollarına sahiptir. Örneğin atık yönetimi ihlallerinde hem idari para cezası hem de çevre suçu; gürültü şikâyetlerinde hem idari yaptırım hem de komşuluk hukukuna dayalı tazminat talepleri birlikte gündeme gelebilir. Bu nedenle uyuşmazlığın türü belirlendikten sonra, o alana özgü teknik ve hukuki usulün doğru izlenmesi gerekir.

Çevre hukukunun önemli araçlarından biri, çevresel bilgiye erişim ve karar alma süreçlerine katılım haklarıdır. Anayasal çevre hakkı ile bağlantılı olarak, herkesin çevreyi etkileyen kararlar hakkında bilgi edinmeye ve bu süreçlere katılmaya hakkı bulunur. ÇED sürecindeki halkın katılımı toplantısı, bu katılım hakkının somut bir görünümüdür; toplantının usulüne uygun yapılmaması, ÇED kararının iptali sebeplerinden biri olarak ileri sürülebilir.

Çevreyi etkileyen bir işlem hakkında bilgi ve belgeye ulaşmak için, idareye bilgi edinme başvurusunda bulunulabilir. Böylece bir tesisin izin durumu, denetim tutanakları, ölçüm sonuçları veya bir plana ilişkin belgeler talep edilebilir. Elde edilen bu bilgiler, hem dava açma kararının bilinçli verilmesini hem de dava dilekçesinin somut delillerle güçlendirilmesini sağlar.

Bunun yanında, çevreyi kirleten veya mevzuata aykırı davranan tesisler hakkında ilgili idareye şikâyet ve ihbar başvurusu yapılabilir. Bu başvurular üzerine idare denetim yapıp gerekirse idari yaptırım uygular. İdarenin başvuruya rağmen harekete geçmemesi (hareketsiz kalması) hâlinde ise, koşulları varsa idarenin bu tutumuna karşı da idari yargı yoluna gidilmesi tartışılabilir. Katılım ve bilgi edinme haklarının etkin kullanılması, çevre uyuşmazlıklarında bireyin en güçlü hukuki araçları arasındadır.

• Çevre Kanunu (2872)
  Çevrenin korunması, kirleten öder ilkesi, izin/lisans ve idari yaptırımlar
• Türk Ceza Kanunu (5237) — Çevreye Karşı Suçlar
  Çevrenin kasten ve taksirle kirletilmesi ile ilgili suç ve yaptırımlar
• İdari Yargılama Usulü Kanunu (2577)
  ÇED, izin ve idari para cezası işlemlerine karşı iptal davası, süreler ve yürütmenin durdurulması
• İmar Kanunu (3194)
  İmar planları, ruhsat ve yapılaşma; çevre ile kesişen imar iptal davaları
• ÇED Yönetmeliği ve Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği
  ÇED sürecinin ve çevre izin-lisans usulünün ayrıntılarını belirleyen ikincil düzenlemeler