Fatih Uçak Kazaları Avukatları

Bu rehber, Fatih (İstanbul) bölgesinde uçak kazaları ve havacılık hukuku uyuşmazlıklarını; uygulanacak mevzuat, taşıyıcının sorumluluğu, tazminat kalemleri, görevli ve yetkili mahkeme, ispat, bilirkişi süreci ve zamanaşımı boyutlarıyla ayrıntılı biçimde ele alır. Amaç, hangi yolun izleneceğini baştan doğru kurgulamanıza yardımcı olmak ve uyuşmazlığınıza uygun avukatı sayfadaki listeden bilinçli biçimde seçmenizi sağlamaktır.

Havacılık hukuku, hava araçlarının işletilmesi, hava taşımacılığı, taşıyıcının sorumluluğu ve bu faaliyetlerden doğan zararların giderilmesini düzenleyen özel bir hukuk dalıdır. Uçak kazaları bakımından çekirdek konu, bir hava taşıma faaliyeti sırasında ölüm, bedensel yaralanma, bagaj/yük zararı veya gecikme nedeniyle ortaya çıkan zararların kimden, hangi ölçüde ve hangi usulle talep edilebileceğidir. Bu alan, ulusal mevzuatın yanı sıra uluslararası sözleşmelerin de doğrudan uygulandığı, teknik bilirkişilik ile sigorta hukukunun iç içe geçtiği bir yapıya sahiptir.

Türk hukukunda konunun temel iç hukuk kaynağı 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu'dur. Uluslararası taşımalar bakımından ise Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, özellikle hava yoluyla yapılan uluslararası taşımaya ilişkin kuralların birleştirilmesine dair sözleşme, doğrudan uygulanır. Bu ikili yapı nedeniyle, bir uçak kazasında ilk yapılması gereken, taşımanın iç hat mı yoksa uluslararası nitelikte mi olduğunun ve buna göre hangi metnin uygulanacağının tespitidir.

Uçak kazası kavramı yalnızca büyük ölçekli kırım olaylarını değil; iniş-kalkış sırasındaki hasarları, türbülans kaynaklı yaralanmaları, bagaj ve yük zararlarını ve önemli uçuş gecikmelerini de kapsayacak biçimde geniş bir uygulama alanına yayılır. Aşağıda bu alanda sık karşılaşılan uyuşmazlık başlıkları özetlenmiştir:

Uçak kazası uyuşmazlıklarında hangi hukuki metnin uygulanacağı, taşımanın niteliğine bağlıdır ve davanın sonucunu doğrudan etkiler. Tümüyle ülke içinde başlayıp biten iç hat taşımalarında 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu'nun ilgili hükümleri esas alınır. Kalkış ve varış noktaları farklı ülkelerde bulunan uluslararası taşımalarda ise Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşme öncelikli olarak uygulanır.

Bu ayrım yalnızca teorik değildir; taşıyıcının sorumluluk sınırından, sorumluluktan kurtulma hâllerine, bagaj bildirim sürelerinden dava açma zamanaşımına kadar birçok konu, uygulanacak metne göre farklılık gösterir. Uluslararası taşımada sorumluluk sınırları özel çekme hakkı (SDR) adı verilen bir hesap birimi üzerinden belirlenir ve bu tutarlar dönemsel olarak güncellenir; dolayısıyla somut olay tarihinde geçerli olan güncel değerlerin esas alınması gerekir.

Uygulamada, bir yolculuk birden çok bağlantı uçuşundan oluşabilir. Bu durumda taşımanın bütününün mü yoksa her bir etabın mı ayrı değerlendirileceği, ilgili sözleşme kurallarına göre belirlenir. Bu teknik nitelendirmenin yanlış yapılması, hem yetkili taşıyıcının hem de uygulanacak sınırların hatalı tespitine yol açabilir.

Uluslararası hava taşımasında yolcunun ölümü ve bedensel yaralanmasına ilişkin sorumluluk, iki kademeli bir yapıya dayanır. Sözleşmede SDR cinsinden belirlenen ve periyodik olarak güncellenen ilk basamağa kadar taşıyıcı, herhangi bir kusuru bulunup bulunmadığına bakılmaksızın sorumludur. Bu kusursuz (objektif) sorumluluk bölümünü taşıyıcı kural olarak sözleşmeyle sınırlayamaz veya ortadan kaldıramaz.

Bu eşiğin üzerindeki zararlarda ise sorumluluk mutlak değildir; ancak ispat yükü taşıyıcının aleyhine kurgulanmıştır. Taşıyıcı, zararın kendi kusurundan veya ihmalinden kaynaklanmadığını ya da tamamen üçüncü bir kişinin kusurundan doğduğunu ispatlayamadığı sürece, eşiğin üzerindeki zarardan da sorumlu tutulur. Böylece zarar görenin kusuru ispatlama külfeti önemli ölçüde hafifletilmiş olur.

Yurt içi taşımalarda da Türk Sivil Havacılık Kanunu, yolcuyu ve zarar göreni koruyan benzer esaslar getirir; taşıyıcının sorumluluğu, taşıma sözleşmesinden ve işletme faaliyetinin niteliğinden doğan ağırlaştırılmış bir sorumluluktur. Her iki rejimde de ortak nokta, zarar görenin lehine bir ispat düzeni kurulmuş olmasıdır.

Uygulamada havacılık hukuku kapsamında en çok karşılaşılan uyuşmazlık türleri ve öne çıkan hukuki noktalar:

• Kaza kırım olayları: Uçağın düşmesi veya ağır hasarla sonuçlanan olaylarda ölüm ve ağır yaralanma nedeniyle maddi ve manevi tazminat talepleri.
• İniş-kalkış ve pist olayları: Kalkış veya iniş sırasında meydana gelen sert temas, pistten çıkma gibi olaylarda yolcu yaralanmaları.
• Türbülans kaynaklı yaralanma: Ani türbülans sırasında yolcuların yaralanması; kabin güvenlik uyarıları ve önlemlerin yeterliliği tartışılır.
• Bagaj ve yük zararları: Kayıtlı bagajın kaybı, hasarı veya gecikmesi; bildirim sürelerine uyum belirleyicidir.
• Uçuş gecikmeleri: Önemli gecikmeler nedeniyle yolcunun uğradığı zararların, yolcu hakları düzenlemeleri çerçevesinde değerlendirilmesi.
• Teknik ve bakım kusuru: Uçağın bakımındaki eksikliklerden veya teknik arızadan doğan zararlarda ilgili kuruluşların sorumluluğu.
• İmalat/tasarım hatası: Hava aracı veya parçalarındaki üretim ya da tasarım hatalarında üreticinin sorumluluğu.

Uçak kazası tazminatında görevli mahkeme, uyuşmazlığın hukuki kaynağına göre belirlenir. Doğru forumun baştan seçilmesi, görevsizlik veya yetkisizlik kararıyla zaman ve süre kaybının önüne geçer:

Yetki bakımından, uluslararası taşımalarda sözleşme yolcuya birden çok yetkili mahkeme seçeneği tanır; örneğin taşıyıcının merkezinin bulunduğu yer, sözleşmenin yapıldığı işyeri veya varış yeri gibi seçenekler gündeme gelebilir. Belirli koşulların varlığında yolcunun daimi ikametgâhının bulunduğu yer mahkemesi de yetkili olabilir. İç hukukta ise genel yetki kuralları ile sözleşmeden doğan davalara ilişkin özel yetki kuralları birlikte değerlendirilir. Fatih bölgesindeki uyuşmazlıklar, yer bakımından yetki kurallarına göre Bakırköy Adliyesi yargı çevresindeki ilgili mahkemede ele alınır.

Uçak kazaları teknik yönü ağır basan olaylardır; bu nedenle ispat sürecinde teknik deliller ve bilirkişi incelemesi merkezî öneme sahiptir. Zararın varlığı, kusur ve nedensellik bağı; uçuş kayıt cihazı verileri, bakım ve teknik kayıtlar, meteorolojik raporlar, resmi kaza inceleme sonuçları ve tanık beyanları gibi delillerle ortaya konur. Mahkeme, kusurun kimde toplandığını ve zarara etkisini bağımsız bilirkişi raporuyla değerlendirir.

Taşıyıcının sorumluluk rejimi zarar görenin lehine ispat kolaylığı sağlasa da, tazminatın miktarına ilişkin unsurların (kazanç kaybı, sürekli sakatlık oranı, destek süresi gibi) ispatı davacıya düşer. Bu kalemler de aktüerya ve tıbbi bilirkişilik gerektirir. Delillerin en baştan eksiksiz toplanması, sonraki aşamalarda telafisi güç kayıpların önüne geçer.

Uçak kazası veya uçuş kaynaklı zararlarda yargı yoluna gitmeden önce ve yanında işletilebilecek başvuru kanalları vardır. Zarar görenin ilk adımı, olayın hemen ardından taşıyıcıya yazılı bildirimde bulunmak ve talebini kayda geçirmektir; özellikle bagaj olaylarında bu bildirim, sürelere tabi olduğundan ihmal edilmemelidir.

Yolcu hakları ve uçuş gecikme/iptal durumlarına ilişkin idari başvurular, ilgili düzenlemeler çerçevesinde havacılık otoritesine yapılabilir. Havacılık faaliyetlerinin düzenlenmesi ve denetimi ile görevli idari birim, yolcu şikâyetlerini kendi yetki alanı çerçevesinde değerlendirir. Bu idari süreçler, tazminat davasının yerini tutmaz; ancak sürecin kayıt altına alınması ve bazı hakların korunması bakımından yararlı olur.

Tazminat talebi bakımından esas yol, yetkili ve görevli mahkemede dava açmaktır. Dava öncesinde tarafların uzlaşması veya sigorta şirketiyle sulh görüşmeleri de mümkündür; ancak zamanaşımı süresinin hak düşürücü niteliği nedeniyle bu görüşmelerin süreyi tehlikeye atmayacak biçimde yürütülmesi gerekir.

Uçak kazası tazminat sürecinin tipik akışı aşağıdaki gibidir. Süreler olayın niteliğine göre değişir; bu nedenle aşağıdaki adımların erken planlanması önemlidir:

Uçak kazasında istenebilecek başlıca tazminat kalemleri, olayın ölüm veya yaralanma ile sonuçlanmasına göre farklılaşır:

• Tedavi ve rehabilitasyon giderleri: Yaralanan yolcunun tıbbi tedavi, ameliyat, ilaç ve rehabilitasyon masrafları.
• Çalışma gücü ve kazanç kaybı: Geçici veya sürekli iş göremezlik nedeniyle uğranılan gelir kaybı.
• Ekonomik geleceğin sarsılması: Sürekli sakatlık hâlinde kişinin ileriye dönük kazanç kapasitesindeki azalma.
• Destekten yoksun kalma tazminatı: Ölüm hâlinde, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınların uğradığı zarar.
• Cenaze ve defin giderleri: Ölüm hâlinde yapılan zorunlu masraflar.
• Manevi tazminat: Yaşanan acı, elem ve üzüntünün kısmen giderilmesi; ağır zararlarda yakınlar da talep edebilir.
• Bagaj/yük ve gecikme zararları: Kayıp, hasar veya gecikmeden doğan maddi zararlar.

Tazminat hesabında zarar görenin varsa müterafik kusuru ve sigorta ödemeleri gibi denkleştirme kalemleri dikkate alınır. Manevi tazminat, hâkim tarafından hakkaniyete göre takdir edilir.

Uçak kazası tazminatının miktarı, standart bir tarifeyle değil, somut olayın özelliklerine göre belirlenir. Miktarı etkileyen başlıca etkenler şunlardır:

Bu etkenler nedeniyle iki benzer olayda dahi tazminat tutarları farklı çıkabilir. Sağlıklı bir hesap için tıbbi ve aktüeryal bilirkişilik ile güncel SDR değerlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Uçak kazası uyuşmazlıklarında süreler hak düşürücü nitelikte olabildiğinden büyük önem taşır. Uluslararası taşımalarda dava açma süresi, uçağın varış noktasına ulaştığı veya ulaşması gereken ya da taşımanın durduğu tarihten itibaren iki yıldır; bu süre içinde dava açılmazsa dava hakkı düşer. Bagaja ilişkin bildirim süreleri ise çok daha kısadır ve teslimden itibaren işler.

Süreler olayın niteliğine ve uygulanacak metne göre değiştiğinden, kazadan sonra en kısa sürede hukuki değerlendirme yaptırmak, hak kayıplarını önlemenin en güvenli yoludur.

Her uçak kazası büyük ölçekli kırım olayı değildir; uygulamada en sık karşılaşılan uyuşmazlıklar bagaj ve gecikme kaynaklıdır. Kayıtlı bagajın kaybı, hasarı veya gecikmesinde taşıyıcının sorumluluğu, yolcu başına Sözleşmede SDR cinsinden belirlenen bir sınıra tabidir. Yolcu, bagajını teslim ederken değerini beyan edip ek ücret ödediyse, daha yüksek bir korumadan yararlanabilir.

Uçuş gecikmelerinde yolcunun uğradığı zararlar, hem taşıyıcının sorumluluğu hem de yolcu hakları düzenlemeleri çerçevesinde değerlendirilir. Önemli gecikme, iptal ve fazla rezervasyon gibi hâllerde yolcuya belirli koşullarda bilgilendirme, yardım ve tazminat hakları tanınabilir; bu haklar, kaza kaynaklı tazminattan bağımsız olarak işleyebilir.

Bu özel durumlarda ortak nokta, sürelere uyumun belirleyici olmasıdır. Bildirim ve başvuruların zamanında yapılmaması, esasen haklı bir talebi dahi usul yönünden zayıflatabilir. Bu nedenle bagaj ve gecikme olaylarında da hızlı ve kayıtlı hareket etmek önemlidir.

Uçak kazasında sorumluluk, çoğu zaman yalnızca havayolu işletmesiyle sınırlı kalmaz. Olayın kaynağına göre birden çok tarafın sorumluluğu gündeme gelebilir:

• Havayolu işletmesi (taşıyıcı): Taşıma sözleşmesinin tarafı olarak yolcuya ve bagaja karşı asli sorumlu.
• Bakım kuruluşu: Uçağın bakım ve onarımını üstlenen kuruluşun teknik kusuru söz konusuysa.
• Üretici/imalatçı: Hava aracı veya parçalarındaki tasarım ya da imalat hatasında ürün sorumluluğu kapsamında.
• Hizmet sağlayıcılar: Havaalanı işletmesi, yer hizmetleri veya hava trafik yönetimi kaynaklı kusurlarda.
• İşleten: Yerdeki üçüncü kişilere verilen zararlarda hava aracını işletenin sorumluluğu.

Birden çok tarafın kusurlu bulunduğu hâllerde sorumluluk müteselsil olabilir; bu durumda zarar gören, zararının tamamını sorumlulardan herhangi birinden talep edebilir. Kaza inceleme sonuçları ve bilirkişi değerlendirmeleri, sorumluluğun hangi taraf ya da taraflarda toplandığını belirlemede belirleyicidir.

Uçak kazası tazminat sürecinde eksiksiz belge, hem hızlı ilerleme hem de güçlü ispat sağlar. Olayın niteliğine göre değişmekle birlikte, tipik olarak aşağıdaki belgeler gerekir:

• Bilet, biniş kartı ve rezervasyon kayıtları (taşıma ilişkisinin ispatı)
• Bagaj etiketi ve taşıyıcıya yapılan yazılı bildirim/şikâyet kayıtları
• Hastane raporları, tedavi belgeleri ve sürekli sakatlık oranına ilişkin sağlık kurulu raporu
• Ölüm hâlinde nüfus kayıt örneği, veraset ilamı ve mirasçılık belgeleri
• Gelir ve kazancı gösteren belgeler (destekten yoksun kalma hesabı için)
• Resmi kaza inceleme sonuçları, teknik veriler ve varsa tutanaklar
• Sigorta poliçeleri ve sigorta şirketiyle yapılan yazışmalar

Havacılık hukuku, çok katmanlı ve teknik bir alandır; bu nedenle avukatınızla ilk görüşmede net sorular sormanız beklentilerinizi doğru kurmanıza yardımcı olur:

• Uygulanacak rejim: Olayın uluslararası mı yoksa iç hat taşıması mı olduğu ve hangi metnin uygulanacağı nasıl değerlendiriliyor?
• Zamanlama: İki yıllık hak düşürücü süre ve bagaj bildirim süreleri bakımından hangi tarihlere dikkat edilmeli?
• Zarar hesabı: Tazminat kalemleri ve bilirkişi/aktüerya süreci nasıl işleyecek, güncel SDR değerleri nasıl esas alınacak?
• Sorumlu taraflar: Havayolu dışında bakım kuruluşu veya üretici gibi tarafların sorumluluğu araştırılacak mı?
• Süreç ve masraflar: Vekâlet ücreti, yargılama giderleri ve olası aşamalar hakkında baştan yazılı bilgi verilecek mi?

Uçak kazaları ve havacılık hukuku uyuşmazlıklarında sık başvurulan temel düzenlemeler:

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu

  Yurt içi hava taşımacılığı, taşıyıcı sorumluluğu ve işleten sorumluluğu
• Uluslararası hava taşımasına ilişkin sözleşme (Montreal)

  Uluslararası taşımada sorumluluk, sınırlar ve dava açma süresi
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

  Haksız fiil, tazminat, destekten yoksun kalma ve manevi tazminat
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu

  Taşıma işlerinin ticari niteliği ve ilgili hükümler
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu

  Taksirle öldürme ve yaralama suçlarına ilişkin hükümler
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

  Görev, yetki, delil ve bilirkişilik usul kuralları

Havacılık tazminatı uyuşmazlıklarında uygulamada istikrar kazanmış bazı temel ilkeler öne çıkar: