Tire Denizcilik Hukuku Avukatları

Bu rehber, Tire (İzmir) bölgesindeki denizcilik (deniz ticareti) hukuku uyuşmazlıklarını; gemi mülkiyeti ve ipoteği, navlun sözleşmesi ve konişmento, yük hasarı, çatma ve kurtarma, deniz iş sözleşmesi, müşterek avarya, gemiye ihtiyati haciz, deniz sigortaları ve görevli mahkeme boyutlarıyla ayrıntılı biçimde ele alır. Amaç, deniz taşımasından veya gemiden doğan uyuşmazlığınızda hangi yolun izleneceğini baştan doğru kurgulamanıza yardımcı olmak ve dosyanıza uygun avukatı sayfadaki listeden bilinçli şekilde seçmenizi sağlamaktır.

Denizcilik hukuku (deniz hukuku), gemilerin ve deniz yoluyla yapılan taşıma ile diğer deniz faaliyetlerinin doğurduğu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Türk hukukunda bu alanın temel kaynağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun Beşinci Kitabı (Deniz Ticareti)tır. Deniz iş ilişkileri için 854 sayılı Deniz İş Kanunu, kamu düzenine ilişkin seyir ve liman kuralları için ise idari mevzuat ve Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler tamamlayıcı kaynak oluşturur. Deniz hukuku, özel hukukun ticaret hukuku dalı içinde yer almakla birlikte, kamu hukuku ve uluslararası hukukla iç içe geçmiş kendine özgü bir alandır.

Bu alanın en belirleyici özelliği, uluslararası nitelik taşımasıdır. Taşımalar çoğu zaman farklı ülke limanları arasında, farklı bayraklı gemilerle ve farklı ülkelerden taraflar arasında gerçekleşir. Bu nedenle uygulanacak hukukun ve yetkili mahkemenin belirlenmesi (kanunlar ihtilafı), yabancı unsurların değerlendirilmesi ve uluslararası sözleşmelerin (örneğin taşıyanın sorumluluğuna ilişkin kurallar) dikkate alınması denizcilik uyuşmazlıklarının ayrılmaz parçasıdır. Konişmentolara konulan yetki ve tahkim şartları da bu bağlamda önem kazanır.

Denizcilik hukukunun bir diğer temel kavramı donatan ve gemi işletme müteahhidi ayrımıdır. Donatan, gemisini deniz ticaretinde kullanan gemi malikidir; başkasına ait gemiyi kendi adına işleten kişi ise gemi işletme müteahhidi sayılır ve üçüncü kişilere karşı donatan gibi sorumlu olur. Deniz alacaklarında çoğu zaman sorumluluğun belli bir tutarla sınırlandırılabilmesi (donatanın sorumluluğunu sınırlaması) de bu alana özgü önemli bir ilkedir. Aşağıda denizcilik hukukunun en sık gündeme gelen konu başlıkları özetlenmiştir:

Denizcilik hukukunun merkezinde gemi kavramı yer alır. Hukuki anlamda gemi, tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren ve gerçekten de suda hareket kabiliyetine sahip, ekonomik değeri olan yüzer yapıdır. Gemi, taşınır bir eşya olmakla birlikte pek çok yönden taşınmaz benzeri kurallara tabi kılınmıştır; özellikle belirli tonajın üzerindeki gemiler sicile tescil edilir ve mülkiyet ile ayni hakların devri sicil işlemlerine bağlanır.

Gemi sicili, geminin kimliğini, malikini, üzerindeki ipotek ve diğer ayni hakları gösteren resmi bir kütüktür. Türk Bayrağı çekme hakkı, mülkiyetin devri ve gemi üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi büyük ölçüde sicil kaydına dayanır. Gemi mülkiyetinin devri, tarafların bu konudaki anlaşması ve zilyetliğin geçirilmesiyle gerçekleşir; sicile kayıtlı gemilerde ayrıca sicil işlemleri önem taşır. Bu nedenle bir gemi alım-satımında sicil durumunun, üzerindeki takyidatların ve borçların dikkatle incelenmesi gerekir.

Gemi ipoteği, geminin bir alacağın teminatı olarak rehnedilmesidir ve sicile tescille kurulur. Deniz ticaretinde gemi finansmanı büyük tutarlara ulaştığından, gemi ipoteği bankalar ve finans kuruluşları için temel güvence aracıdır. İpotekli alacaklı, borç ödenmediğinde geminin paraya çevrilmesini isteyebilir. Gemi üzerinde ayrıca kanundan doğan ve tescile gerek olmaksızın öncelik tanınan bazı imtiyazlı alacaklar (gemi adamı ücretleri, kurtarma alacakları gibi) da bulunur; bu imtiyazlı alacaklar sıra bakımından çoğu zaman ipotekten önce gelir. Bu nedenle gemi üzerindeki hakların sırası ayrı bir uzmanlık konusudur.

Deniz yoluyla eşya taşımasının hukuki çerçevesi navlun sözleşmesi ile kurulur. Taşıyan, bir ücret (navlun) karşılığında yükü bir limandan diğerine deniz yoluyla taşımayı üstlenir. Sözleşmenin türü, tarafların sorumluluğunu ve uyuşmazlıkta izlenecek yolu doğrudan etkiler; bu nedenle baştan doğru belirlenmesi önemlidir.

Başlıca iki tür öne çıkar. Çarter (yolculuk veya zaman çarteri) sözleşmesi, geminin tamamının veya belirli bir kısmının taşıtana tahsis edildiği sözleşmedir; genellikle büyük hacimli, tek elden yapılan taşımalarda kullanılır ve çarterpartilerle ayrıntılı biçimde düzenlenir. Kırkambar sözleşmesi ise farklı taşıtanlara ait parça yüklerin aynı gemide taşınmasıdır; hat taşımacılığında yaygındır. Zaman çarterinde geminin belirli bir süre için, sefer çarterinde ise belirli bir sefer için tahsis edilmesi arasında sorumluluk ve masraf paylaşımı bakımından önemli farklar vardır.

Konişmento, taşıyanın yükü teslim aldığını gösteren, taşıma şartlarını içeren ve yükü temsil eden kıymetli evrak niteliğinde bir belgedir. Konişmento; nama, emre veya hamiline düzenlenebilir ve devriyle yük üzerindeki hak da devredilir. Yükün taşıyana sağlam ve eksiksiz teslim edildiğine ilişkin karine oluşturması bakımından, konişmentoya konulan çekinceler (yükün durumuna ilişkin kayıtlar) büyük önem taşır. Uygulamada konişmentonun arka yüzündeki genel şartlar ile yetki ve tahkim kayıtları, uyuşmazlığın nerede ve hangi hukuka göre çözüleceğini belirlediğinden dikkatle incelenmelidir.

• Çarter: Geminin tamamı/bir kısmı tahsis edilir; çarterpartiyle düzenlenir.
• Kırkambar: Parça yük taşıması; hat taşımacılığında yaygındır.
• Konişmento: Yükü temsil eden kıymetli evrak; devriyle hak geçer.

Deniz taşımasında en sık karşılaşılan uyuşmazlık, yükün taşıma sırasında hasara uğraması veya kaybolmasıdır. Taşıyan, yükü teslim aldığı andan gönderilene teslim edene kadar geçen sürede, malın zıyaından ve hasarından kural olarak sorumludur. Bu sorumluluğun temeli, tedbirli bir taşıyandan beklenen özenin gösterilmemesidir; taşıyan aynı zamanda gemiyi sefere elverişli (denize, yola ve yüke elverişli) hale getirmekle de yükümlüdür.

Bununla birlikte kanun, taşıyanı belirli hallerde sorumluluktan kurtaran sorumsuzluk sebepleri öngörmüştür. Denizin ve suların tehlike ve kazaları, mücbir sebep, savaş ve karışıklık halleri, yükün kendi gizli ayıbı veya niteliği, ambalaj yetersizliği, gönderilenin ya da yükletenin fiil ve kusuru gibi haller bu kapsamdadır. Ayrıca geminin sevk ve yönetimine ilişkin (teknik) kusurlarda taşıyanın sorumluluğunun sınırlanabildiği özel düzenlemeler de mevcuttur. Bu sebeplerin varlığını ispat kural olarak taşıyana düşer.

Taşıyanın sorumluluğu sınırsız değildir; kanun, koli veya ünite başına ya da yükün brüt ağırlığına göre bir üst sınır öngörür. Bu sınırlar, kanunda öngörülen hesap birimi (özel çekme hakkı) üzerinden hesaplanır ve zaman içinde güncellenir. Ancak zararın taşıyanın kastından veya pervasızca davranışından doğduğu ispatlanırsa, taşıyan bu sınırlamadan yararlanamaz. Yük hasarı davalarında, hasarın taşıma sırasında oluştuğunun ve miktarının ispatı belirleyicidir; teslim sırasında düzenlenen ekspertiz raporları, gözetim şirketi tespitleri ve konişmentodaki çekinceler bu ispatın temelini oluşturur.

Deniz kazaları, denizcilik hukukunun kendine özgü kurallara sahip önemli bir bölümünü oluşturur. Bu alanda en sık gündeme gelen kavramlar çatma ve kurtarmadır.

Çatma, iki veya daha çok geminin çarpışması ya da birinin manevrasıyla diğerine veya gemidekilere zarar vermesidir. Çatmada sorumluluk kusura dayanır: kusur tek bir gemideyse zararı o gemi taşır. Her iki tarafın da kusuru varsa zarar, kusur oranına göre paylaştırılır; oran belirlenemiyorsa zarar eşit bölüştürülür. Üçüncü kişilerin ölüm ve bedensel zararlarında kusurlu gemiler müteselsilen sorumlu olur. Umulmayan hal, mücbir sebep ya da nedeni belirlenemeyen çatmalarda ise zarara uğrayan buna katlanır. Kusur değerlendirmesinde uluslararası denizde çatışmayı önleme kurallarına uyulup uyulmadığı bilirkişi incelemesiyle araştırılır.

Kurtarma, deniz tehlikesi içindeki bir gemiye, yüke veya diğer eşyaya yapılan yardım faaliyetidir. Başarılı bir kurtarmada kurtaran, kurtardığı değerle orantılı bir kurtarma ücretine hak kazanır; ücret belirlenirken kurtarılan değer, tehlikenin ağırlığı, harcanan emek ve masraf, gösterilen beceri gibi ölçütler dikkate alınır. Kural olarak başarısız kurtarmada ücret ödenmez (no cure, no pay ilkesi). Ancak çevreye zarar tehlikesi bulunan hallerde, kurtaranın çevre zararını önleme çabası özel olarak korunur ve masrafları için özel tazminat öngörülebilir. Kurtarma alacakları, gemi üzerinde imtiyazlı (öncelikli) alacaklardandır.

Müşterek avarya, deniz hukukuna özgü ve kökeni çok eskiye dayanan bir dayanışma kurumudur. Gemi ve yükü birlikte tehdit eden ortak bir tehlikeden kurtulmak amacıyla, bilerek ve makul biçimde yapılan olağanüstü fedakarlık ya da katlanılan olağanüstü masraflar müşterek avarya sayılır. Amaç, herkesin yararına yapılan bir fedakarlığın yükünü tek bir menfaat sahibinin üzerinde bırakmamak, kurtulan bütün ilgililere adil biçimde dağıtmaktır.

Klasik örnek, fırtınada geminin batmasını önlemek için bir kısım yükün denize atılmasıdır (yükün denize atılması). Yükü denize atılan taşıtan, tek başına zarara katlanmak yerine, bu fedakarlıkla birlikte kurtulan gemi, kalan yük ve navlun ilgililerinden değerleri oranında pay talep edebilir. Benzer biçimde bir sığınma limanına girme masrafları, geminin yüzdürülmesi için yapılan masraflar da müşterek avarya kalemi olabilir. Yalnızca kurtarma amacıyla, bilinçli ve makul olarak yapılan fedakarlıklar bu kapsama girer; olağan seyir zararları müşterek avarya sayılmaz.

Paylaştırma (garame) işlemi teknik bir hesap gerektirir ve uygulamada çoğunlukla York-Anvers Kuralları esas alınarak, dispeççi adı verilen uzmanlarca yapılan bir raporla belirlenir. Deniz sigortalarında müşterek avarya payları çoğu zaman teminat kapsamındadır; bu nedenle avarya beyanı, sigorta ilişkisini de doğrudan ilgilendirir. Müşterek avaryanın doğru tespiti, hem fedakarlıkta bulunan tarafın alacağını hem de diğer ilgililerin katılma payını belirlediğinden titizlik gerektirir.

Müşterek avarya beyanında bulunulduğunda, ilgili tarafların paylarını güvence altına almak için uygulamada avarya garame senedi ve avarya depozitosu gibi araçlar kullanılır; yük ilgilileri, katılma paylarına karşılık teminat vermeden yüklerini teslim alamayabilir. Bu nedenle yük sahiplerinin, sigorta poliçelerinin müşterek avarya paylarını kapsayıp kapsamadığını önceden bilmesi ve avarya sürecinde dispeççiyle koordineli hareket etmesi önemlidir. Müşterek avarya ile bireysel (hususi) avarya arasındaki ayrımın doğru yapılması da belirleyicidir: yalnızca ortak selamet için bilinçli yapılan fedakarlıklar paylaştırmaya konu olurken, tek bir menfaate özgü olağan zararlar bu paylaşımın dışında kalır.

Gemide çalışan personelin hukuki durumu, kara işçilerinden farklı özel bir düzenlemeye tabidir. Gemi adamı; kaptan, gemi zabitleri (zabitan) ve tayfa gibi geminde bir hizmet sözleşmesiyle çalışan kişileri kapsar. Belirli tonaj ve nitelikteki gemilerde çalışanlar bakımından Deniz İş Kanunu uygulanır; bu kanunun kapsamı dışında kalan hallerde genel iş mevzuatı ve Türk Borçlar Kanunu hükümleri devreye girebilir.

Gemi adamının başlıca hakları arasında ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili, yıllık izin, iaşe (yemek) ve gemide barınma yer alır. Deniz işinin niteliği gereği çalışma süreleri, vardiya düzeni ve dinlenme haklarına ilişkin özel kurallar bulunur. İş sözleşmesinin sona ermesinde, koşulları oluştuğunda ihbar ve kıdem tazminatı gündeme gelir. Ayrıca geminin batması, kayba uğraması, seferden çıkarılması ya da savaş tehlikesi gibi özel hallerde gemi adamının haklarını koruyan hükümler öngörülmüştür.

Uygulamada bu uyuşmazlıkların bazı kendine özgü zorlukları vardır: ücretlerin döviz üzerinden kararlaştırılması, yabancı bayraklı gemilerde çalışma, uzun süreli seferler nedeniyle delillerin toplanmasındaki güçlükler ve uygulanacak hukukun belirlenmesi gibi. Deniz iş uyuşmazlıkları kural olarak iş mahkemelerinde görülür ve gemi adamı ücret alacakları, gemi üzerinde imtiyazlı alacak niteliği taşıdığından güçlü bir güvenceye sahiptir. Bu nedenle gemi adamı alacaklarında, gerektiğinde gemiye ihtiyati haciz yolu da değerlendirilir.

Deniz hukukunda alacağın tahsili bakımından en güçlü araçlardan biri gemiye ihtiyati haciztir. Gemi, yüksek değerli ve sürekli hareket halinde olan bir varlık olduğundan, alacaklının onu bir limanda alıkoyabilmesi ciddi bir baskı ve teminat sağlar. Bu nedenle kanun, ihtiyati haciz konusunda deniz alacaklarına özgü ayrı bir rejim öngörmüştür.

Gemiye ihtiyati haciz ancak deniz alacağı olarak tek tek sayılan kalemler için mümkündür. Bu kalemler arasında geminin işletilmesinden doğan zararlar, çatma ve deniz kazası zararları, kurtarma alacakları, navlun, yük hasarı, gemi adamı ücretleri, gemi ipoteği, gemi malzeme ve tamir masrafları gibi pek çok alacak yer alır. Deniz alacağı kapsamına girmeyen sıradan bir alacak için gemiye bu özel usulle ihtiyati haciz konulamaz; genel haciz kuralları uygulanır.

İhtiyati haciz kararı, kural olarak geminin bulunduğu yer mahkemesinden istenir ve karar liman idaresi ile ilgili kolluk aracılığıyla uygulanarak geminin seferden alıkonulması sağlanır. Borçlu (veya donatan), yeterli teminat göstererek geminin serbest bırakılmasını sağlayabilir; böylece gemi seferine devam edebilirken alacak da teminat altına alınmış olur. İhtiyati hacizden sonra kanuni süresi içinde esas dava açılması veya takip başlatılması gerekir; aksi halde ihtiyati haciz kendiliğinden kalkar. Kararın hızlı alınması ve doğru uygulanması, geminin limandan ayrılmadan alıkonulabilmesi bakımından belirleyicidir.

Uygulamada gemiye ihtiyati haciz süreci hız gerektirir: gemi bir sonraki limana doğru yola çıkmadan kararın alınıp uygulanması gerekir. Bu nedenle alacaklının, deniz alacağını gösteren belgeleri (navlun sözleşmesi, konişmento, ekspertiz raporu, gemi adamı hesap pusulası gibi) önceden hazır bulundurması, geminin beklenen varış limanını ve tahmini kalış süresini takip etmesi büyük önem taşır. İhtiyati haciz kararının uygulanmasıyla birlikte geminin limanda kalması, donatan üzerinde ciddi bir ekonomik baskı oluşturur ve çoğu zaman tarafları hızlı bir sulh veya teminat çözümüne yöneltir. Bu yönüyle ihtiyati haciz, yalnızca bir güvence değil, aynı zamanda etkili bir müzakere aracıdır.

Denizcilik uyuşmazlıklarında görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Deniz ticaretine ilişkin (navlun, yük hasarı, çatma, kurtarma, müşterek avarya, gemi mülkiyeti ve ipoteği gibi) uyuşmazlıklar, ticari dava niteliğinde olduğundan kural olarak asliye ticaret mahkemelerinde görülür. Deniz ticareti hacminin yoğun olduğu bazı yerlerde ise bu davalara bakmak üzere özel olarak görevlendirilmiş denizcilik (deniz) ihtisas mahkemeleri bulunur ve bu tür teknik davalarda önemli bir uzmanlık sağlar.

Deniz iş sözleşmesinden doğan gemi adamı uyuşmazlıkları iş mahkemelerinin görev alanına girer. Deniz kirliliği veya kazaya bağlı can kaybı gibi ceza boyutu bulunan olaylarda ise ceza mahkemeleri devreye girer; idari para cezalarına karşı ise idari yargı yolu açık olabilir. Bu nedenle bir deniz olayının çoğu zaman birden fazla yargı koluna dağılan boyutları bulunabilir ve her biri ayrı usul kurallarına tabidir.

Tire'daki deniz uyuşmazlıkları, yer bakımından yetki kurallarına ve olayın niteliğine göre İzmir Adliyesi yargı çevresindeki görevli mahkemede (ticaret, iş veya ceza) ele alınır. Yetkinin ve görevin baştan doğru belirlenmesi, görevsizlik/yetkisizlik kararıyla oluşacak zaman kaybını önler.

Bir deniz uyuşmazlığında sürecin doğru sırayla yürütülmesi, hem hak kayıplarını önler hem de sonucu hızlandırır. Aşağıdaki adımlar, tipik bir yük hasarı veya deniz alacağı sürecinin ana hatlarını gösterir:

Deniz taşımacılığının barındırdığı yüksek riskler, sigortayı bu alanın vazgeçilmez bir parçası haline getirir. Bir deniz kazasında hangi zararın hangi poliçeden karşılanacağının bilinmesi, tazminat sürecinin doğru yürütülmesi bakımından kritiktir. Uygulamada iki temel sigorta türü öne çıkar.

Tekne ve makine sigortası (hull and machinery): Geminin kendisinin uğradığı fiziki zararları teminat altına alır. Karaya oturma, çatma, yangın, batma ve fırtına gibi deniz rizikoları bu kapsamdadır. Bu sigorta, geminin malikinin/donatanın malvarlığındaki (geminin kendisindeki) zararı korur. Yük sahipleri ise taşınan yükü ayrıca emtia (nakliyat) sigortası ile güvence altına alabilir; yük hasarında sigortacı ödeme yaptıktan sonra taşıyana rücu edebilir.

Kulüp sigortası (koruma ve tazmin): Donatanın üçüncü kişilere karşı doğan sorumluluklarını, karşılıklı sigorta esasına dayanan kulüpler eliyle güvence altına alır. Yük hasarından doğan sorumluluk, gemi adamı ve üçüncü kişilerin bedensel zararları, deniz kirliliği, çatmanın tekne poliçesince karşılanmayan kısmı, çekme-kurtarma masrafları gibi sorumluluk kalemleri bu kapsamdadır. Kısaca tekne sigortası geminin malına ilişkinken, kulüp sigortası donatanın hukuki sorumluluğuna ilişkindir. Uyuşmazlıklarda kulüp teminat mektubu sıklıkla teminat olarak kabul edilir ve geminin serbest bırakılmasını sağlar.

Deniz sigortalarında dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, poliçe şartları ve istisnalarıdır. Poliçelerde sigortalının belirli yükümlülükleri (geminin sınıflandırma kuruluşu şartlarına uygunluğunun korunması, riziko artışının bildirilmesi, hasarın gecikmeden ihbarı gibi) düzenlenir; bu yükümlülüklere aykırılık, teminatın kısmen veya tamamen dışında kalınmasına yol açabilir. Ayrıca sigortacı, ödeme yaptıktan sonra zarardan sorumlu üçüncü kişilere (örneğin kusurlu gemiye veya taşıyana) rücu edebilir; halefiyet ilkesi gereği sigortalının bu rücu hakkını zedeleyecek davranışlardan kaçınması gerekir. Bu nedenle bir deniz kazasında sigorta bildirimi, hasarın belgelenmesi ve poliçe şartlarına uyum, tazminat sürecinin sağlıklı ilerlemesi bakımından kritik önemdedir.

Deniz hukukunda süreler genellikle kısadır ve talebin türüne göre farklılaşır; sürelerin doğru hesaplanması davanın esasa girmeden reddedilmesini önler. Aşağıdaki tabloda başlıca süreler özetlenmiştir:

Görüldüğü gibi deniz taşımasında bir yıllık gibi kısa süreler yaygındır ve bu süreler kaçırıldığında alacak talep edilemez hale gelebilir. Ayrıca hasar bildiriminin teslim anında yapılmaması, yükün sağlam teslim edildiği karinesini doğurarak ispatı ağırlaştırır. Bu nedenle bir deniz olayının hemen ardından, süreleri durdurmak veya kesmek için gerekli işlemlerin (protesto, ekspertiz, dava/tahkim) gecikmeden başlatılması büyük önem taşır.

Denizcilik hukuku, günlük ticari yaşamın çok farklı noktalarında karşımıza çıkar. Aşağıdaki örnekler, uygulamada sık görülen uyuşmazlık tiplerini ve her birinde öne çıkan hukuki soruyu göstermek amacıyla verilmiştir; her somut olayın kendi koşullarına göre değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır. Bu örnekler, hangi belgelerin toplanması ve hangi mercie başvurulması gerektiği konusunda da yol gösterir.

İlk tipik durum, ithal edilen bir yükün varış limanında hasarlı veya eksik çıkmasıdır. Bu hâlde alıcı, teslim sırasında hasarı tespit ettirip taşıyana süresinde bildirim yapmalı, konişmento ve ekspertiz raporlarıyla taşıyanın sorumluluğuna gitmelidir. Bir başka sık durum, navlun bedelinin ödenmemesi nedeniyle taşıyanın alacağını tahsil edememesidir; burada gemiye ihtiyati haciz ve yük üzerinde hapis hakkı gündeme gelir. Üçüncü bir örnek, iki geminin dar bir boğazda veya liman girişinde çatışması ve tarafların kusur oranı üzerinde anlaşamamasıdır; bu tür olaylarda seyir kayıtları ve bilirkişi incelemesi belirleyici olur.

Dördüncü bir tipik uyuşmazlık, uzun süre yabancı bayraklı bir gemide çalışan gemi adamının, ücret ve fazla çalışma alacaklarını tahsil edememesidir; bu durumda deniz iş hukuku hükümleri, imtiyazlı alacak niteliği ve gerektiğinde gemiye ihtiyati haciz devreye girer. Son olarak, fırtınada geminin selametini sağlamak için bir kısım yükün denize atıldığı hâllerde müşterek avarya paylaşımı ve sigorta ilişkisi gündeme gelir. Bu örneklerin ortak yönü, olayın hemen ardından delillerin titizlikle toplanması ve kısa sürelerin gözetilmesi gereğidir.

Denizcilik uyuşmazlıklarında talep edilebilecek kalemler, uyuşmazlığın türüne göre değişir. Yük hasarı davalarında temel talep, yükün uğradığı zararın karşılanmasıdır; bu, malın değerindeki azalma, tam ziya (kayıp) hâlinde malın değeri ve buna bağlı makul giderleri kapsar. Taşıyanın sorumluluğu kanunda öngörülen sınırlar içinde belirlenir; ancak zararın kasttan veya pervasız davranıştan doğduğu ispatlanırsa bu sınırlar uygulanmaz. Talebe kural olarak zararın doğduğu veya temerrüdün gerçekleştiği tarihten itibaren faiz de eklenebilir.

Çatma ve deniz kazalarında talep edilebilecekler; geminin ve yükün uğradığı fiziki zarar, kurtarma ve çekme masrafları, seferden mahrum kalma nedeniyle uğranılan gelir kaybı ve üçüncü kişilerin bedensel veya ölümle sonuçlanan zararlarına ilişkin tazminatları içerir. Cismani zararlarda destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat da gündeme gelebilir. Kurtarma faaliyetlerinde ise kurtaran, kurtardığı değerle orantılı kurtarma ücretini talep eder. Gemi adamı alacaklarında ücret, fazla çalışma, izin ücreti ve koşulları oluştuğunda kıdem-ihbar tazminatı istenebilir.

Deniz ticaretinin uluslararası ve teknik yapısı, hak kaybına yol açan bazı tekrarlayan hataları beraberinde getirir. Bunların önceden bilinmesi telafisi güç kayıpları önler:

• Kısa sürelerin kaçırılması: Özellikle yük hasarında bir yıllık zamanaşımının ve teslimdeki bildirim süresinin gözden kaçırılması, hakkın tümden kaybına yol açabilir.
• Konişmento şartlarının okunmaması: Belgenin arka yüzündeki yetki ve tahkim kayıtlarının fark edilmemesi, uyuşmazlığın beklenmedik bir ülkede veya tahkimde görülmesine neden olabilir.
• Hasarın anında tespit edilmemesi: Teslim sırasında ekspertiz/gözetim raporu alınmaması, hasarın taşıma sırasında oluştuğunu ispatı güçleştirir.
• Teminat almadan geminin bırakılması: Deniz alacağı bulunmasına rağmen ihtiyati haciz veya kulüp mektubu alınmaması, borçlu geminin başka ülkeye gitmesiyle tahsili imkansızlaştırabilir.
• Sigorta bildiriminin geciktirilmesi: Poliçelerdeki ihbar sürelerine ve şartlarına uyulmaması, sigorta teminatının reddine yol açabilir.

Sağlam bir dosya, teknik nitelikteki deniz uyuşmazlıklarında sürecin en kritik parçasıdır. Aşağıdaki belge ve bilgiler yük hasarı, çatma veya deniz alacağı süreçlerinde büyük önem taşır:

• Konişmento / çarterparti: Taşıma şartlarını, tarafları, yetki ve tahkim kayıtlarını gösterir.
• Navlun sözleşmesi ve faturalar: Taşıma bedeli, yük değeri ve ticari ilişkinin belgelendiği evrak.
• Ekspertiz / gözetim raporları: Hasarın niteliği, miktarı ve oluşum zamanını ortaya koyar.
• Gemi jurnali ve seyir kayıtları: Çatma ve deniz kazalarında olayın seyrini ve kusuru belgeler.
• Sigorta poliçeleri (tekne/emtia/kulüp): Teminat kapsamını ve rücu ilişkisini gösterir.
• Gemi sicil kayıtları: Mülkiyet, ipotek ve takyidatların tespiti için gereklidir.

Denizcilik hukuku, hem teknik (gemicilik, sefer, yük) hem de hukuki (ticaret, iş, sigorta, uluslararası hukuk) yönleriyle uzmanlık gerektiren bir alandır. Uluslararası unsurlar, kısa süreler ve yüksek tutarlar sürecin baştan doğru kurgulanmasını zorunlu kılar. Tire bölgesindeki avukatları listeden incelerken, görüşme sırasında şu noktaları netleştirmeniz yararlı olur:

Görüşmede sorabileceğiniz örnek sorular: Bu yük hasarı için hangi hukuk ve hangi mahkeme veya tahkim yetkili, alacağım için gemiye ihtiyati haciz koyabilir miyiz, zamanaşımı süresi ne zaman doluyor, sigorta poliçem bu zararı kapsıyor mu ve kime rücu edebiliriz. Bu sorulara verilen yanıtların açıklığı, avukatın alana hakimiyeti hakkında fikir verir. Avukatlık Kanunu gereği avukatlar dava sonucu hakkında kesin başarı taahhüdünde bulunamaz; size gerçekçi bir değerlendirme sunan yaklaşım daha güvenilirdir.

Denizcilik hukuku uyuşmazlıkları çok sayıda ulusal ve uluslararası düzenlemenin bir arada uygulanmasını gerektirir. Başlıca kaynaklar şunlardır:

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (Beşinci Kitap - Deniz Ticareti)
  Gemi, navlun, konişmento, taşıyanın sorumluluğu, çatma, kurtarma, müşterek avarya ve deniz sigortasının temel kaynağı.
• 854 sayılı Deniz İş Kanunu
  Gemi adamlarının çalışma koşulları, ücret, izin, iaşe ve iş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin kuralları düzenler.
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu
  Gemiye ihtiyati haciz, gemi üzerinde takip ve paraya çevirme ile deniz alacaklarının tahsiline ilişkin usul kurallarını içerir.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
  Sözleşme, haksız fiil ve sorumluluğa ilişkin genel hükümlerle Deniz Ticareti hükümlerini tamamlar.
• Gemilerin Tescili ve Gemi Sicili düzenlemeleri
  Gemi mülkiyeti, ipoteği ve ayni hakların sicile tescili ile bayrak çekme hakkına ilişkin kuralları içerir.
• Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası deniz sözleşmeleri
  Taşıyanın sorumluluğu, çatma, kurtarma, deniz kirliliği ve sorumluluğun sınırlanmasına ilişkin uluslararası kuralları kapsar.

Yüksek mahkeme kararlarında istikrar kazanmış başlıca ilkeler: