Honaz SGK Davaları Avukatları

Bu rehber, Honaz (Denizli) bölgesinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ile sigortalılar ve işverenler arasında yaşanan uyuşmazlıkları; hizmet tespiti davası, emeklilik ve yaşlılık aylığı uyuşmazlıkları, prim ve tescil ihtilafları, iş göremezlik ve malullük aylığı, SGK'nın rücu davaları, görevli İş Mahkemesi ve dava ön şartı, dava süreci, zamanaşımı ve hak düşürücü süreler ile gerekli belgeler açısından ele alır. Amaç, sigortalının emeklilik ve sosyal güvenlik haklarını zamanında ve doğru usulle talep edebilmesine, işverenin ise prim ve rücu risklerini doğru yönetmesine ve dosyaya uygun avukatın bilinçli seçilmesine yardımcı olmaktır.

SGK davaları, geniş anlamda sosyal güvenlik hukukundan doğan ve tarafı çoğu zaman Sosyal Güvenlik Kurumu olan uyuşmazlıkların yargıya taşınmasını ifade eder. Bu alan; bir kişinin sigortalı sayılıp sayılmayacağından, sigortalılığın ne zaman başladığına, kaç gün prim ödediğine, hangi statüde (hizmet akdiyle çalışan, kendi nam ve hesabına çalışan ya da kamu görevlisi) sayılacağına, emeklilik ve aylık haklarının doğup doğmadığına ve iş kazası/meslek hastalığı sonrası bağlanacak gelirlere kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsar. Ortak nokta, bu hakların çalışanın ve ailesinin ekonomik geleceğini doğrudan etkilemesidir.

Bu alanın omurgasını 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu oluşturur. Bu Kanun; sigortalılık statülerini, prime esas kazancı, prim gün sayısını, emeklilik (yaşlılık) aylığı, malullük aylığı, ölüm aylığı ve iş göremezlik geliri gibi hakların koşullarını ve SGK'nın rücu yetkisini düzenler. Buna, uyuşmazlıkların hangi mahkemede ve nasıl görüleceğini belirleyen 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile genel yargılama usulünü düzenleyen 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu eklenir. İş kazası ve meslek hastalığı boyutunda ise İş Kanunu ve İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu devreye girer.

SGK davalarında iki temel eksen bulunur. Birinci eksende sigortalı ile SGK arasındaki uyuşmazlıklar yer alır: emeklilik talebinin reddi, prim gün sayısının eksik sayılması, sigortalılık başlangıcının kabul edilmemesi gibi. İkinci eksende ise SGK ile işveren arasındaki uyuşmazlıklar bulunur: prim borcu, idari para cezası ve özellikle iş kazalarında Kurumun ödediklerini işverenden geri istediği rücu davaları. Hizmet tespiti davası ise sigortalı ile işveren arasında görülür, ancak SGK'nın da taraf ya da müdahil olarak yer aldığı üçlü bir yapı taşır. Bu alanın başlıca dava türleri aşağıda özetlenmiştir:

Hizmet tespiti davası, SGK davaları arasında en sık karşılaşılan ve emeklilik hakkı bakımından en kritik dava türlerinden biridir. Bir işyerinde fiilen çalıştığı hâlde SGK'ya hiç bildirilmemiş ya da eksik bildirilmiş (gün sayısı, süre veya prime esas kazanç yönünden) sigortalının, bu çalışmasının mahkeme kararıyla tespit edilerek Kurum kayıtlarına işlenmesini sağlamayı amaçlar. Kayıt dışı çalışma, sigortalının prim gün sayısını ve sigortalılık süresini geride bıraktığı için emeklilik yaşının, aylık tutarının ve diğer sosyal güvenlik haklarının doğrudan aleyhine sonuç doğurur. Bu nedenle geçmiş çalışmanın resmen tanınması, sonraki tüm hakların temelini oluşturur.

Bu dava kural olarak işverene karşı açılır; SGK ise davanın niteliği gereği taraf ya da feri müdahil olarak sürece dâhil edilir. Çalışmanın varlığı ve süresi, her türlü delille ispatlanabilir. Uygulamada en güçlü deliller; aynı dönemde aynı işyerinde çalışmış ve SGK'ya bildirilmiş bordrolu tanıklar, işyeri kayıtları, ücret ödeme belgeleri, banka hesap hareketleri, işe giriş-çıkış kayıtları ve komşu işyerlerinin kayıtlarıdır. Mahkeme, iddiayı desteklemek için resen araştırma yapar; SGK ve ilgili kurumlardan kayıt getirtir, gerektiğinde keşif ve bilirkişi incelemesine başvurur. Tanık beyanlarının somut kayıtlarla desteklenmesi, davanın ispat gücünü belirgin biçimde artırır.

Hizmet tespiti davasında sürenin dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Kural olarak, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre içinde dava açılmalıdır. Ancak çalışmanın Kurumca daha önce tespit edilmiş olması ya da işverenin düzenleyip Kuruma vermesi gereken belgelerde bu çalışmanın (örneğin işe giriş bildirgesinde) yer alması hâlinde bu süre işlemez; çünkü sigortalılık ilişkisinin varlığı Kurumca zaten bilinmektedir. Bu ayrımın belgelerle doğru yapılması, davanın süre yönünden reddedilmesini önlemenin anahtarıdır. Bu nedenle çalışmaya ilişkin en küçük resmî ize bile dava öncesi ulaşmak büyük önem taşır.

Emeklilik (yaşlılık aylığı) uyuşmazlıkları, sigortalının SGK'dan aylık bağlanmasını talep etmesi üzerine Kurumun bu talebi reddetmesi ya da eksik değerlendirmesi hâlinde ortaya çıkar. Emeklilik hakkının doğması, kural olarak üç koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: belirli bir yaşa ulaşmak, yeterli sigortalılık süresini tamamlamak ve gerekli prim gün sayısını ödemiş olmak. Bu koşullar, sigortalının işe ilk giriş tarihine ve tabi olduğu mevzuata göre değiştiğinden, iki farklı kişide dahi emeklilik koşulları farklı olabilir. Kurumun bu koşulları hatalı hesaplaması, en yaygın uyuşmazlık nedenlerinden biridir.

SGK'nın emeklilik talebini reddetmesinin ardında çoğu zaman prim gün sayısının veya sigortalılık süresinin yetersiz sayılması, belirli bir çalışma döneminin dikkate alınmaması ya da sigorta başlangıç tarihinin geç kabul edilmesi yatar. Bu gibi hâllerde sigortalı, Kurumun ret işlemine karşı İş Mahkemesi'nde dava açarak emeklilik koşullarının gerçekleştiğinin tespitini ve aylığın bağlanmasını isteyebilir. Çoğu zaman bu dava, eksik değerlendirilen sürelerin tamamlanması için bir hizmet tespiti talebiyle birlikte yürütülür; böylece hem geçmiş çalışma tescil edilir hem de emeklilik hakkı doğar. Bu bütünlüklü yaklaşım, hakkın eksiksiz elde edilmesini sağlar.

Yaşlılık aylığının yalnızca bağlanması değil, tutarı da uyuşmazlık konusu olabilir. Aylık, sigortalının prime esas kazançları ve prim gün sayısı üzerinden hesaplandığından, geçmişte gerçek ücretin altında bildirilen kazançlar aylığı düşürür. Bu durumda prime esas kazancın gerçek ücret üzerinden düzeltilmesi talep edilebilir. Ayrıca farklı statülerde (hizmet akdiyle çalışma, kendi nam ve hesabına çalışma, kamu görevi) geçen sürelerin birleştirilmesinde yapılan hatalar da aylığı etkiler. Bu tür teknik uyuşmazlıklarda prim ve hizmet dökümlerinin ayrıntılı incelenmesi, doğru talebin kurulmasında belirleyicidir.

Prim ve tescil ihtilafları, sigortalılığın "ne zaman, hangi statüde ve hangi kazançla" doğduğu ve sürdüğü sorularının cevabına ilişkin uyuşmazlıklardır. Tescil boyutunda; sigorta başlangıç tarihinin doğru saptanıp saptanmadığı, sigortalının 4/a (hizmet akdiyle çalışan), 4/b (kendi nam ve hesabına çalışan) veya 4/c (kamu görevlisi) statülerinden hangisine tabi olduğu ve bu statülerin doğru tespit edilip edilmediği tartışılır. Sigorta başlangıç tarihi, emeklilik koşullarının belirlenmesinde temel alındığı için, birkaç aylık farklar dahi emeklilik yaşını ve hakkın doğuşunu etkileyebilir.

Prim boyutunda ise iki temel konu öne çıkar. Birincisi prime esas kazançtır; işverenin sigortalıyı gerçek ücretinin altında bir kazançla bildirmesi, hem ödenen primi hem de ileride bağlanacak aylığı düşürür. Sigortalı, gerçek ücretini kanıtlayarak prime esas kazancın düzeltilmesini isteyebilir. İkincisi prim gün sayısıdır; eksik gün bildirimi, emeklilik için gereken toplam gün sayısına ulaşmayı geciktirir. Bu eksikliklerin giderilmesi, çoğu zaman hizmet tespiti davasıyla iç içe geçer ve tanık ile belge deliliyle ispatlanır.

Prim ve tescil ihtilafları yalnızca sigortalıyı değil, işvereni de yakından ilgilendirir. İşveren; kendisine tebliğ edilen prim borcu, gecikme zammı, idari para cezası veya eksik bildirimden kaynaklanan ek tahakkuka karşı itiraz edebilir ve gerekirse yargı yoluna başvurabilir. Kayıt dışı istihdam veya eksik bildirim tespit edildiğinde işveren için hem prim hem de ceza riski doğar. Bu nedenle işverenlerin bildirim yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesi, sigortalıların ise kazanç ve günlerini düzenli takip etmesi, ileride büyüyecek uyuşmazlıkların önüne geçer.

Çalışma gücünün kaybı, sosyal güvenlik hukukunun en hassas alanlarından biridir ve kaybın nedenine göre farklı haklar doğurur. Sürekli iş göremezlik geliri, iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda oluşan çalışma gücü kaybı için, iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kolundan bağlanır. Malullük aylığı ise genel olarak iş kazası dışındaki nedenlerle çalışma gücünün mevzuatta öngörülen oranda yitirilmesi ve belirli prim/sigortalılık koşullarının bulunması hâlinde bağlanır. Bu iki hak, hem koşulları hem de dayandığı sigorta kolu bakımından ayrıştığından, hangisinin doğduğu dikkatle belirlenmelidir.

Her iki hakta da belirleyici teknik unsur, sigortalının çalışma gücündeki kayıp oranıdır. Bu oran, yetkili sağlık kuruluşları ve gerektiğinde adli tıp değerlendirmesiyle saptanır. SGK'nın belirlediği oranın düşük tutulması ya da malullük durumunun kabul edilmemesi, sık görülen uyuşmazlık nedenidir. Bu hâllerde sigortalı, İş Mahkemesi'nde açacağı davada maluliyet oranının ve buna bağlı hakkın doğru tespitini isteyebilir; mahkeme, sağlık kurulu raporları üzerinden ve gerektiğinde yeni rapor aldırarak durumu değerlendirir. Oranın doğru belirlenmesi, aylığın bağlanıp bağlanmayacağını ve tutarını doğrudan etkiler.

İş göremezlik ve malullük aylıklarında, aylığın hem bağlanması hem de tutarı uyuşmazlık konusu olabilir. Aylık; sigortalının kazançları, prim durumu ve maluliyet oranı üzerinden hesaplandığından, geçmiş kazançların eksik bildirilmiş olması aylığı düşürür. Ayrıca iş kazası kaynaklı iş göremezlik gelirinin, sigortalının işverene karşı açacağı tazminat davasındaki denkleştirme (mahsup) ile yakın ilişkisi bulunur; SGK'nın bağladığı gelir, işverenden istenecek tazminattan düşülür. Bu nedenle iş göremezlik dosyalarında hem SGK hem de işveren boyutunun birlikte değerlendirilmesi, hakkın eksiksiz elde edilmesi bakımından önem taşır.

SGK rücu davaları, Kurumun sigortalıya veya hak sahiplerine yaptığı ödemeleri, bu zararın doğmasında kusuru bulunan kişilerden kusurları oranında geri istemesi esasına dayanır. SGK, bir iş kazası veya meslek hastalığında sigortalıya tedavi gideri öder, geçici iş göremezlik ödeneği verir, kalıcı maluliyette sürekli iş göremezlik geliri, ölümde ise hak sahiplerine ölüm geliri bağlar. Bu ödemelerin sosyal güvenlik gereği yapılması, zararı asıl doğuran kişiyi sorumluluktan kurtarmaz; işte rücu davası tam da bu ödemelerin sorumlusundan geri alınmasını sağlar.

Rücu davasının en yaygın türü, iş kazasında iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almayan işverene karşı açılanıdır. İşverenin risk değerlendirmesi yapmaması, koruyucu ekipman sağlamaması veya işçiyi eğitmemesi gibi ihlaller, SGK'nın rücu hakkını doğrudan güçlendirir. Bunun yanında trafik kazası gibi üçüncü kişinin kusurlu olduğu olaylarda, SGK bağladığı geliri kusurlu sürücüye ve onun zorunlu mali sorumluluk sigortacısına da rücu edebilir. Böylece Kurumun yaptığı ödemenin yükü, sosyal güvenlik sistemi yerine asıl sorumluya yüklenmiş olur.

İşveren ve diğer sorumlular açısından rücu davası, sigortalıya veya yakınlarına ödenecek tazminatın yanında ikinci bir mali risk anlamına gelir. Aynı olay nedeniyle hem işçiye karşı tazminat davası hem de SGK'nın rücu davasıyla karşılaşmak mümkündür. Bu iki davada da belirleyici olan kusur oranı olduğundan, iş güvenliği kayıtlarının ve kaza koşullarının doğru ortaya konması hayati önem taşır. Rücu davalarında, Kurumun talep ettiği peşin sermaye değerinin ve masrafların doğru hesaplanıp hesaplanmadığının denetlenmesi de sonucu ciddi biçimde etkiler.

SGK davalarında görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir:

SGK davalarında görev kadar önemli bir konu da dava ön şartıdır. Kuruma karşı açılacak birçok davada, dava açılmadan önce SGK'ya yazılı başvuruda bulunulması ve bu başvurunun reddedilmesi ya da mevzuatta öngörülen sürede yanıtlanmaması aranan bir koşuldur. Örneğin bir aylığın veya gelirin bağlanması için önce Kuruma başvurulup işlem tesis ettirilmesi, ret hâlinde bu işleme karşı dava açılması gerekir. Bu ön koşul sağlanmadan açılan davada dava şartı yokluğu sorunu doğabilir. Buna karşılık işverene karşı açılan hizmet tespiti davası, niteliği gereği bu tür bir ön başvuruya bağlı değildir.

Bu ayrımın doğru yapılması, davanın usulden reddedilerek zaman ve masraf kaybına yol açmasını önler. Ayrıca iş mahkemelerinde bazı işçilik alacakları için zorunlu arabuluculuk öngörülmüş olsa da, hizmet tespiti gibi kamu düzenini ilgilendiren ve SGK'nın taraf olduğu davalar kural olarak bu zorunlu arabuluculuk kapsamı dışında değerlendirilir. Hangi dava için hangi ön koşulun (Kuruma başvuru, arabuluculuk gibi) geçerli olduğunun baştan doğru belirlenmesi, sürecin usul hatası yaşanmadan yürütülmesinin temel şartıdır. Bu nedenle dava türü ve izlenecek yol, en başta netleştirilmelidir.

SGK davasının süreci, dava türüne (hizmet tespiti, emeklilik, prim, rücu) göre değişmekle birlikte genel bir akış izler. Sürecin baştan doğru kurgulanması; hakkın tam olarak talep edilmesini, hak düşürücü süre ve zamanaşımı riskinin yönetilmesini ve teknik değerlendirmenin sağlıklı yürütülmesini sağlar. Honaz'da açılacak bir SGK davasında tipik akış şöyledir:

Sürecin uzunluğu; tanık sayısı, getirtilecek kayıtların çokluğu, bilirkişi ve sağlık kurulu raporlarına yapılan itirazlar ile kanun yolu aşamalarına göre değişir. Hizmet tespiti davalarında mahkemenin resen araştırma ilkesi gereği kapsamlı bir delil toplama süreci yürüttüğü, bunun da süreyi uzatabildiği bilinmelidir. Aylık ve gelir davalarında ise SGK'nın işleminin dayanağının ve prim/hizmet dökümlerinin ayrıntılı incelenmesi belirleyicidir. Delillerin baştan eksiksiz sunulması ve isabetli itirazlarla sürecin yönetilmesi, hem süreyi kısaltır hem de hakkın gerçek biçimde tespit edilmesini sağlar.

Hizmet tespiti davasındaki beş yıllık süre bir hak düşürücü süre olduğundan, zamanaşımından farklı olarak taraflarca ileri sürülmese dahi mahkemece resen dikkate alınır ve durmaz, kesilmez. Bu sürenin işleyip işlemediği, çalışmanın Kurumca daha önce bilinip bilinmediğine bağlıdır; işverenin verdiği bir işe giriş bildirgesi bile süreyi bertaraf edebilir. Bu nedenle davanın süre yönünden başarısı, çoğu zaman esasa girmeden önce bu tek meselenin doğru ortaya konmasına bağlıdır. Belgelerin bu gözle taranması, sürpriz bir süre reddiyle karşılaşmayı önler.

Kuruma karşı açılan aylık ve gelir davalarında ise mesele daha çok, Kurumun tesis ettiği işleme (talebin reddine) karşı süresinde ve doğru usulle harekete geçmektir. SGK'nın rücu davalarında ise zamanaşımı, Kurumun zararı ve sorumluyu öğrenmesine bağlı olarak işler ve iş kazasının aynı zamanda suç oluşturması hâlinde daha uzun ceza zamanaşımı gündeme gelebilir. Görüldüğü üzere SGK davalarında süre rejimi dava türüne göre farklılaşır; bu farkların baştan bilinmesi, hem sigortalı hem de işveren açısından hak kaybını önlemenin temel aracıdır.

SGK davasının başarısı, çalışmanın, sigortalılığın ve hakkın belgelerle ortaya konmasına bağlıdır. İhtiyaç duyulan belgeler dava türüne göre değişmekle birlikte, uygulamada sık başvurulan belgeler şunlardır:

• SGK kayıtları: Sigortalı hizmet dökümü, işe giriş-çıkış bildirgeleri, prim ve prime esas kazanç dökümü, sigortalılık tescil kaydı.
• Çalışma belgeleri: İş sözleşmesi, ücret bordroları, banka ödeme kayıtları, işyeri giriş kartı ve fiili çalışmayı gösteren belgeler.
• Tanık bilgileri: Aynı dönemde aynı işyerinde bordrolu çalışmış tanıklar ve komşu işyeri kayıtları (hizmet tespitinde belirleyici).
• Kurum işlemleri: SGK'nın ret veya bağlama yazısı, tebliğ edilen prim/ceza tahakkukları ve buna ilişkin yazışmalar.
• Sağlık belgeleri: Malullük ve iş göremezlik davalarında sağlık kurulu raporları, epikriz ve tedavi kayıtları.

Belgelerin erken ve eksiksiz toplanması, özellikle hizmet tespiti davalarında zamanla ulaşılmaz hâle gelebilecek delillerin (tanık bilgileri, işyeri kayıtları, komşu işyeri belgeleri) kaybını önler. İşverenin ve SGK'nın elinde bulunan kayıtların dava yoluyla getirtilmesi de çoğu zaman gereklidir; mahkeme resen araştırma ilkesiyle bu kayıtları temin eder. Eksik belge, davanın uzamasına veya talebin bir kısmının ispatlanamamasına yol açabilir. Bu nedenle dava öncesi delil durumunun bir avukatla gözden geçirilmesi, dosyanın güçlü kurulması bakımından önerilir.

SGK davaları; hizmet tespiti, prim ve tescil, emeklilik ve gelir-aylık bağlama, malullük ve rücu gibi birbirinden farklı ama iç içe geçen konuları kapsayan, hem sosyal güvenlik mevzuatına hem de prim/hizmet dökümlerinin teknik okumasına hâkimiyet gerektiren dosyalardır. Doğru avukat seçimi; talebin eksiksiz kurulması, delil kurgusunun sağlam yapılması ve hak düşürücü süre/zamanaşımı gibi riskler yönetilerek sürecin hak kaybı olmadan yürütülmesi bakımından belirleyicidir. Değerlendirmede öne çıkan ölçütler ve ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular aşağıda özetlenmiştir:

• Alan deneyimi: Sosyal güvenlik ve iş hukuku dosyalarında; hizmet tespiti, emeklilik ve rücu davalarında deneyim.
• Teknik değerlendirme: Prim, hizmet ve prime esas kazanç dökümlerini okuyup yorumlayabilme; sağlık kurulu ve bilirkişi raporlarını denetleyebilme.
• Yerel yargı bilgisi: Denizli Adliyesi ve bölgedeki İş Mahkemelerinin uygulamalarına aşinalık.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar, süre riskleri ve ücret/harç konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede avukata sorabileceğiniz sorular

• Kayıt dışı veya eksik geçen çalışmam için hizmet tespiti davası açabilir miyim; hak düşürücü süre benim için işledi mi?
• SGK'nın emeklilik/aylık talebimi reddetmesine karşı hangi dava yolu uygundur?
• Emeklilik için prim gün sayım ve sigortalılık sürem yeterli mi; eksik varsa nasıl tamamlanır?
• SGK'ya dava açmadan önce bir ön başvuru şartı benim dosyamda geçerli mi?
• Davanın muhtemel süresi, gerekli deliller ve harç/masraf yükü ne olur?

• Sosyal Sigortalar ve GSS Kanunu (5510)
  Sigortalılık statüleri, prim ve kazanç, emeklilik-malullük-ölüm aylıkları, iş göremezlik geliri ve rücu esasları
• İş Mahkemeleri Kanunu (7036)
  SGK ve iş uyuşmazlıklarında görevli mahkeme, yetki ve dava ön koşulları
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu (6100)
  İspat, tanık, bilirkişi, resen araştırma ve dava usulünün genel esasları
• İş Kanunu (4857)
  İş ilişkisinin çerçevesi, işverenin bildirim ve gözetim yükümlülükleri
• İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331)
  İş kazası ve meslek hastalığında işverenin sorumluluğu ve SGK rücu ilişkisinin dayanağı