Kalkandere Anayasa Hukuku Avukatları

Bu rehber, Kalkandere (Rize) bölgesinde anayasa hukuku alanına giren uyuşmazlıkları; temel hak ve özgürlükler, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, kanun ve kararnamelerin Anayasa'ya uygunluğunu inceleyen norm denetimi, seçim ve siyasi haklar ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ilişkisi açısından ele alır. Amaç, hangi yolun hangi merci önünde ve hangi sürede işletileceğini anlamanıza ve dosyanıza uygun avukatı bilinçli seçmenize yardımcı olmaktır.

Anayasa hukuku; devletin temel yapısını, organların (yasama, yürütme, yargı) kuruluş ve işleyişini, bu organlar arasındaki ilişkileri ve en önemlisi bireyin devlet karşısındaki temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen hukuk dalıdır. Türk hukukunda bu alanın temel kaynağı 1982 Anayasası'dır. Anayasa, hukuk düzeninin en üst normudur; kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve tüm düzenleyici işlemler Anayasa'ya aykırı olamaz. Bu üstünlük, "normlar hiyerarşisi" olarak adlandırılan yapının temelini oluşturur.

Anayasa hukuku, bireyin günlük hayatına uzak görünen soyut bir alan değildir; aksine, bir idari işlemin temel hakkı ihlal edip etmediği, bir kanunun Anayasa'ya uygun olup olmadığı ya da adil yargılanma hakkının somut bir davada zedelenip zedelenmediği gibi çok somut sorunları kapsar. Özellikle 2010 sonrası yürürlüğe giren bireysel başvuru yolu, anayasal güvenceleri vatandaşın doğrudan işletebileceği bir hak koruma mekanizmasına dönüştürmüştür. Aşağıda bu alanın uygulamada en sık karşılaşılan başlıkları özetlenmiştir:

1982 Anayasası, temel hak ve özgürlükleri üç ana grupta düzenler: kişinin hakları ve ödevleri (negatif statü hakları), sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü hakları) ile siyasi haklar ve ödevler (aktif statü hakları). Kişinin hakları arasında yaşam hakkı, kişi dokunulmazlığı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme özgürlüğü, düşünce ve ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü ile mülkiyet hakkı yer alır.

Temel haklar sınırsız değildir; ancak sınırlama yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve kanunla yapılabilir. Anayasa'nın 13. maddesi, bu sınırlamaların hakkın özüne dokunamayacağını, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağını güvence altına alır. Ölçülülük; sınırlamanın elverişli, gerekli ve orantılı olmasını gerektirir. Bir müdahalenin bu üç ölçütten herhangi birini karşılamaması, hakkın ihlali sonucunu doğurur.

Olağanüstü dönemlerde temel hak ve özgürlüklerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir; ancak bu durumda dahi yaşam hakkı, işkence yasağı, suç ve cezaların geriye yürümezliği ile masumiyet karinesi gibi "sert çekirdek" haklara dokunulamaz. Bir temel hakkın hangi grupta yer aldığı, nasıl sınırlanabileceği ve hangi güvencelere tabi olduğu, olası bir hak ihlali iddiasının doğru temellendirilmesi açısından belirleyicidir. Bu değerlendirme, anayasa hukuku uygulamasının en teknik yönlerinden biridir.

Bireysel başvuru; kamu gücünün bir işlem, eylem veya ihmali sonucu, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden biri ihlal edilen kişilerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne yaptığı başvurudur. Türk hukukuna 2010 Anayasa değişikliğiyle giren bu yol, 2012'den itibaren uygulanmaktadır ve bireyin anayasal haklarını doğrudan korumasını sağlayan en güçlü mekanizmalardan biridir.

Bireysel başvuruda ileri sürülebilecek haklar sınırlıdır: yalnızca hem Anayasa'da hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde ortak biçimde güvence altına alınan temel haklar başvuruya konu edilebilir. Yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi özgürlüğü, adil yargılanma hakkı, özel hayata saygı, ifade özgürlüğü, mülkiyet hakkı ve ayrımcılık yasağı bu kapsamdadır. Başvuru; kanun yollarının tüketilmesi, otuz günlük süreye uyulması ve kabul edilebilirlik kriterlerinin karşılanması koşullarına tabidir.

Anayasa Mahkemesi başvuruyu önce kabul edilebilirlik yönünden inceler; anayasal ve kişisel önem taşımayan ya da açıkça dayanaktan yoksun başvurular esasa girilmeden reddedilebilir. Kabul edilebilir bulunan başvurularda ihlal iddiası esastan değerlendirilir. İhlal tespit edilirse Mahkeme, ihlalin ve sonuçlarının giderilmesi için gerekli işlemlere hükmeder; çoğu zaman yeniden yargılama için dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Bu sürecin teknik yapısı, başvurunun uzman bir avukat desteğiyle hazırlanmasını önemli kılar.

Norm denetimi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımından uygunluğunun Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir. Bu denetim, uyuşmazlığın soyut ya da somut bir olaydan kaynaklanmasına göre iki farklı yolla işler.

İptal davası (soyut norm denetimi), ortada somut bir uyuşmazlık bulunmaksızın, bir kuralın doğrudan Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla açılır. Bu davayı yalnızca Anayasa'da sayılan makamlar açabilir: Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ile üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri. İptal davası, iptali istenen normun Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren altmış gün içinde açılabilir; bu süre de hak düşürücüdür.

İtiraz yolu (somut norm denetimi) ise görülmekte olan bir davada uygulanacak kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan veya taraflardan birinin bu yöndeki iddiasını ciddi bulan mahkemenin, konuyu Anayasa Mahkemesi'ne taşımasıyla işler. Bu yol, vatandaşların norm denetimini dolaylı olarak harekete geçirebildiği tek mekanizmadır: taraf, davasına bakan mahkemeye başvurarak ilgili kuralın Anayasa'ya aykırılığını ileri sürebilir. Anayasa Mahkemesi başvuruyu beş ay içinde karara bağlamazsa, davaya bakan mahkeme mevcut kurala göre hükmünü verir. Bir normun iptaline karar verilirse, iptal hükmü kural olarak geriye yürümez ve gerekçeli kararın Resmî Gazete'de yayımıyla yürürlüğe girer.

Temel hak ihlallerinin önemli bir bölümü, doğrudan kanunlardan değil, kamu idarelerinin somut işlem ve eylemlerinden kaynaklanır. Bir memurun disiplin cezası, bir imar planı değişikliği, bir toplantı veya gösterinin yasaklanması ya da bir mülke elkoyma gibi işlemler, temel hakları doğrudan etkileyebilir. Bu tür işlemlerin hukuka ve dolaylı olarak Anayasa'ya uygunluğu, ilk aşamada idari yargı tarafından denetlenir.

İdari işleme karşı, işlemi öğrenmeden itibaren kural olarak altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır; işlemin temel hakkı ihlal eden yönleri bu davada ileri sürülür. İdari yargı, işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları bakımından hukuka uygunluğunu denetlerken, orantılılık ve ölçülülük gibi anayasal ilkeleri de gözetir. Böylece anayasal güvenceler, idari yargının somut denetiminde hayata geçirilir.

İdare mahkemesi ve varsa istinaf/temyiz aşamalarından sonuç alınamaz ve temel hak ihlali sürerse, bu kanun yollarının tüketilmiş olması bireysel başvurunun önkoşulunu oluşturur. Dolayısıyla anayasa hukuku uygulaması çoğu zaman idari yargı süreciyle iç içedir: ilk derece davasının doğru kurgulanması, hem sonucu doğrudan etkiler hem de olası bir AYM başvurusunun zeminini hazırlar. Kalkandere'daki idari işlemlere karşı açılacak davalar, Rize Adliyesi yargı çevresinin bağlı olduğu idare mahkemesinde görülür.

Siyasi haklar, bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlayan aktif statü haklarıdır. Anayasa; seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma hakkını, kamu hizmetine girme hakkını ve dilekçe, bilgi edinme ile kamu denetçisine başvurma haklarını güvence altına alır. Seçimler; serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm ilkelerine göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.

Seçim uyuşmazlıkları kendine özgü bir yargı düzenine tabidir: seçimlerin başlamasından bitimine kadar tüm işlemlerin denetimi, şikâyet ve itirazların incelenmesi ile nihai karar mercii Yüksek Seçim Kurulu'dur. YSK kararları kesindir ve bu kararlara karşı başka bir mercie başvurulamaz. Bununla birlikte seçilme hakkının ve siyasi faaliyet özgürlüğünün ihlal edildiği iddiaları, koşulları oluştuğunda AYM bireysel başvurusuna konu olabilmektedir.

Siyasi partiler bakımından da Anayasa özel güvenceler ve sınırlamalar öngörür. Siyasi partilerin kuruluşu izne bağlı değildir; ancak tüzük ve programları ile eylemleri Anayasa'da sayılan temel ilkelere aykırı olamaz. Bir siyasi partinin kapatılması davası Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılır ve münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından karara bağlanır; kapatma yerine, ihlalin ağırlığına göre partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına da hükmedilebilir. Bu yapı, siyasi katılım hakkının hem korunmasını hem de anayasal sınırlar içinde kullanılmasını dengeler.

Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraftır ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin yargı yetkisini tanımaktadır. Sözleşme'de güvence altına alınan bir hakkın ihlal edildiğini iddia eden kişiler, iç hukuk yollarını tükettikten sonra AİHM'e başvurabilir. AİHM, ihlal tespit ederse taraf devleti sorumlu tutar ve gerektiğinde adil tazminata hükmeder; kararları bağlayıcıdır.

Bireysel başvuru yolunun kurulmasıyla birlikte, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, AİHM önünde tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle bir hak ihlali iddiasında genel yol; önce olağan kanun yollarının, ardından AYM bireysel başvurusunun tüketilmesi, sonuç alınamazsa AİHM'e başvurulmasıdır. AYM ve AİHM içtihatları çoğu zaman birbirini besler; Anayasa Mahkemesi kararlarında Sözleşme hükümlerine ve AİHM içtihatlarına sıklıkla atıf yapılır.

İki başvuru yolunun süre ve usul kuralları farklıdır: AYM başvurusunda otuz günlük süre esasken, AİHM başvurusunda nihai iç karardan itibaren daha uzun bir süre öngörülmüştür; ancak bu sürenin de dikkatle takip edilmesi gerekir. Hangi hakların hangi mercide, hangi sırayla ve hangi sürede ileri sürüleceğinin baştan doğru planlanması, hak kaybını önlemenin anahtarıdır. Bu çok aşamalı sürecin yönetimi, insan hakları hukukunda deneyimli bir avukatın katkısını değerli kılar.

Anayasa hukukunda "görevli merci", uyuşmazlığın türüne göre birbirinden çok farklı olabilir; doğru mercie başvurmak sürecin temelidir:

Anayasal bir hak ihlali karşısında izlenecek yol, ihlalin kaynağına göre belirlenir; bu nedenle sürecin ilk adımı doğru teşhistir. İhlal bir idari işlemden kaynaklanıyorsa idari yargıda dava açmak, bir yargı kararından kaynaklanıyorsa kanun yollarını (istinaf, temyiz) işletmek, bu yollar tükendiğinde ise Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapmak gerekir. Kalkandere'da yaşayan bir kişi için tipik akış aşağıdaki gibidir:

Anayasa Mahkemesi, her bireysel başvuruyu esastan incelemez; başvurunun öncelikle kabul edilebilirlik süzgecinden geçmesi gerekir. Bu aşamada aranan koşullar, başvuruların büyük bölümünün esasa girilmeden reddedilmesine yol açtığından, dilekçenin bu ölçütler gözetilerek hazırlanması kritik önem taşır.

• Kanun yollarının tüketilmesi: Bireysel başvuru, ancak olağan idari ve yargısal başvuru yolları eksiksiz tüketildikten sonra yapılabilir.
• Süre: Otuz günlük hak düşürücü süreye uyulması zorunludur.
• Konu bakımından yetki: İleri sürülen hak, hem Anayasa'da hem AİHS'de ortak güvence altındaki temel haklardan olmalıdır.
• Kişi bakımından yetki (mağdur statüsü): Başvurucunun ihlalden güncel ve kişisel olarak etkilenmiş olması gerekir.
• Anayasal ve kişisel önem: Açıkça dayanaktan yoksun ya da önemli bir zarar doğurmayan başvurular kabul edilmeyebilir.

Bu kriterlerin her biri kendi içinde teknik değerlendirme gerektirir; örneğin hangi kanun yolunun "etkili" sayıldığı ya da başvurucunun mağdur statüsünü hâlâ taşıyıp taşımadığı emsal içtihatlar ışığında belirlenir. Bir avukatın başvuruyu bu ölçütlere göre kurgulaması, başvurunun kabul edilebilirlik aşamasında reddedilme riskini azaltır.

Bireysel başvuru, Anayasa Mahkemesi'nin belirlediği resmi başvuru formu doldurularak yapılır ve forma bir dizi belgenin eklenmesi zorunludur. Belgelerdeki eksiklik, tamamlanması için süre verilmesini gerektirir; verilen sürede giderilmezse başvuru reddedilebilir. Uygulamada aranan başlıca belgeler şunlardır:

• Başvuru formu: AYM'nin güncel resmi formu, eksiksiz ve imzalı olarak.
• Nihai karar örneği: Kanun yollarının tüketildiğini gösteren nihai kararın ve tebliğ tarihini kanıtlayan belgenin sureti.
• İhlal delilleri: İhlal iddiasını destekleyen dava dosyası belgeleri, yazışmalar ve diğer kanıtlar.
• Vekâletname: Avukatla temsil hâlinde bireysel başvuruya ilişkin özel yetkiyi içeren vekâletname.
• Harç veya adli yardım: Başvuru harcının yatırıldığına dair belge ya da adli yardım talebi.

Belgelerin Türkçe olması ve okunaklı sunulması esastır; yabancı dildeki belgeler için tercüme gerekebilir. Formun "ihlal iddiasının temellendirilmesi" bölümünün özenle hazırlanması, başvurunun esas incelemesine kavuşması bakımından en belirleyici unsurdur.

Anayasa hukuku ve bireysel başvuru, usul kurallarının katı ve içtihat yoğunluğunun yüksek olduğu teknik bir alandır. Bu nedenle avukat seçiminde, alanın kendine özgü dinamiklerine hâkimiyet öne çıkar. Değerlendirmede dikkate alınabilecek ölçütler ile ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular aşağıda özetlenmiştir:

• Anayasa hukuku deneyimi: Bireysel başvuru ve idari yargı süreçlerine, kabul edilebilirlik kriterlerine ve AYM içtihatlarına hâkimiyet.
• Süre yönetimi: Otuz günlük hak düşürücü sürenin ve kanun yolu tüketiminin titizlikle takibi.
• İnsan hakları hukuku bilgisi: AİHS ve AİHM içtihatlarıyla anayasal güvenceleri birlikte değerlendirebilme.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar ve ücret konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede avukata sorabileceğiniz sorular

• Yaşadığım hak ihlali için doğru yol idari yargı mı, bireysel başvuru mu?
• Kanun yollarını tükettim mi; otuz günlük başvuru süresi bende ne zaman işlemeye başlıyor?
• Hangi temel hakkım üzerinden ihlal iddiası temellendirilebilir?
• Başvurumun kabul edilebilirlik yönünden zayıf olduğu noktalar var mı?
• İhlal kararı çıkarsa sonraki aşama (yeniden yargılama, tazminat) nasıl işler?

Anayasa hukuku, hukuk düzeninin en tepesinde yer aldığından tüm diğer hukuk dallarını doğrudan etkiler. Ceza hukukunda "kanunsuz suç ve ceza olmaz" ilkesi, suçsuzluk karinesi ve savunma hakkı; medeni hukukta mülkiyet hakkı ve aile hayatına saygı; idare hukukunda hukuk devleti ve ölçülülük ilkeleri; vergi hukukunda mülkiyet hakkı ve verginin kanuniliği ilkesi anayasal temellere dayanır. Bu nedenle her hukuk dalındaki uyuşmazlıkta, altta yatan bir anayasal güvence bulunabilir.

Bu iç içe geçmiş yapı, bireysel başvuruda somut olarak görünür hâle gelir. Örneğin bir iş davasında adil yargılanma hakkının, bir tazminat davasında makul sürede yargılanma hakkının, bir icra takibinde mülkiyet hakkının ihlal edildiği ileri sürülebilir. Böylece anayasa hukuku, ayrı bir dava türü olmaktan çok, diğer alanlardaki uyuşmazlıkların anayasal boyutunu değerlendiren bir üst denetim katmanı işlevi görür.

Bu bütünsel bakış, anayasa hukuku alanında çalışan avukatların çoğu zaman idare, ceza veya medeni yargı süreçlerini de yakından izlemesini gerektirir. Bir uyuşmazlığın anayasal boyutunun erken fark edilmesi, hem ilk derece davasının doğru kurgulanmasını hem de olası bir bireysel başvurunun zemininin baştan hazırlanmasını sağlar. Bu bütüncül yaklaşım, hak arama sürecinin tüm aşamalarında tutarlı bir strateji izlenmesine katkıda bulunur.

Anayasa hukuku sürecinde yapılan hatalar çoğu zaman telafisi güçtür; çünkü hem süreler hak düşürücüdür hem de yanlış yol seçimi zaman kaybına yol açar. Uygulamada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Yanlış mercie başvurmak: İdari yargıda çözülmesi gereken bir uyuşmazlık için doğrudan bireysel başvuru yapmak (veya tersi), süre kaybına ve reddine yol açar.
• Kanun yollarını tüketmeden başvurmak: İstinaf/temyiz gibi olağan yollar tükenmeden yapılan bireysel başvurular kabul edilmez.
• Otuz günlük süreyi kaçırmak: Bu hak düşürücü sürenin geçmesi başvuru yolunu tümüyle kapatır.
• İhlali soyut ifadelerle ileri sürmek: Hangi hakkın, hangi somut olayla ihlal edildiğinin ve delillerinin gösterilmemesi.
• Kapsam dışı hak ileri sürmek: Yalnızca Anayasa'da olup AİHS kapsamında olmayan bir hakka dayanmak.

Bu hataların büyük çoğunluğu, sürecin başında doğru bir teşhis ve planlama yapılarak önlenebilir.

Anayasa, olağan kanunlardan farklı ve daha ağırlaştırılmış bir usulle değiştirilebilen "katı" bir anayasadır. Anayasa değişikliği teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az üçte biri tarafından yazıyla yapılabilir; teklif Genel Kurulda iki kez görüşülür ve kabulü için nitelikli çoğunluk aranır. Kabul çoğunluğuna göre değişikliğin doğrudan yürürlüğe girmesi veya halkoyuna (referandum) sunulması gündeme gelir.

Anayasa'nın ilk üç maddesinde yer alan değiştirilemez hükümler (devletin cumhuriyet olan şekli, demokratik-laik-sosyal hukuk devleti nitelikleri ile bunlarla ilgili temel ilkeler) değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Bu "değiştirilemez çekirdek", anayasal düzenin kimliğini korumaya yöneliktir.

Anayasa değişikliklerinin denetimi bakımından Anayasa Mahkemesi'nin yetkisi sınırlıdır: değişiklikler yalnızca şekil bakımından denetlenebilir; teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı incelenir. Değişikliklerin esas (içerik) bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla iptali istenemez. Bu sınır, halk iradesiyle şekillenen anayasal tercihleri korurken, usule ilişkin güvenceleri de gözetir. Değişiklik sürecine ilişkin uyuşmazlıklar, anayasa hukukunun en teknik ve tartışmalı başlıklarından birini oluşturur.

2017 Anayasa değişikliğiyle benimsenen sistemde yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir ve Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak bu yetki sınırsız değildir: temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez; Anayasa'da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile kanunlar arasında çatışma çıkması hâlinde kanun hükümleri uygulanır; bir konuda sonradan kanun çıkarılırsa, aynı konudaki kararname hükmü kural olarak geçersiz hâle gelir. Bu düzenleme, yasama yetkisinin asli niteliğini ve normlar hiyerarşisini korur.

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğu, kanunlarla aynı şekilde Anayasa Mahkemesi'nin norm denetimine tabidir; iptal davası veya itiraz yoluyla denetlenebilirler. Buna karşılık Cumhurbaşkanının birel (bireysel) işlemleri ile yürütmenin diğer somut işlemleri idari yargının denetimine girer. Bir düzenlemenin kararname mi, kanun mu, yoksa idari işlem mi olduğunun doğru belirlenmesi, hangi denetim yolunun işletileceğini ve hangi mercie başvurulacağını belirler; bu ayrım anayasa hukuku uygulamasında sık karşılaşılan bir değerlendirmedir.

Anayasa, temel hak ve özgürlüklerin büyük bölümünü "herkes" için güvence altına alsa da, bazı hak ve ödevler doğrudan vatandaşlık statüsüne bağlıdır. Seçme ve seçilme, kamu hizmetine girme, siyasi partiye üye olma gibi siyasi haklar kural olarak vatandaşlara tanınmıştır. Anayasa ayrıca hiçbir Türkün vatandaşlıktan çıkarılamayacağını ve vatandaşlığın kanunda belirtilen hâller dışında kaybettirilemeyeceğini güvence altına alır.

Vatandaşlık statüsüne ilişkin işlemler (kazanma, kaybetme, çıkarma) idari işlem niteliğindedir ve bu işlemlere karşı idari yargı yolu açıktır. Ancak bu işlemler; aile hayatına saygı, ayrımcılık yasağı veya adil yargılanma gibi temel hakları etkilediğinde, kanun yolları tükendikten sonra bireysel başvurunun da konusu olabilmektedir.

Yabancıların hukuki durumu ise temel haklardan yararlanma bakımından uluslararası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Sınır dışı etme, uluslararası koruma ve oturma izni gibi konular hem idari yargının hem de -yaşam hakkı veya kötü muamele yasağı gibi haklar söz konusu olduğunda- anayasal denetimin kapsamına girebilir. Statüye ilişkin bu ayrımların doğru değerlendirilmesi, izlenecek hukuki yolun belirlenmesinde önemli rol oynar.

Bireysel başvuru sürecinde, başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunması hâlinde Anayasa Mahkemesi, resen veya başvurucunun talebiyle tedbir kararı verebilir. Tedbir, telafisi imkânsız zararların önlenmesi amacını taşır; örneğin sınır dışı etme işlemlerinde ya da sağlık durumu kritik başvurucular bakımından uygulanabilir. Tedbir kararı geçicidir ve esas hakkındaki kararı etkilemez.

İnceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır; ancak Mahkeme gerekli gördüğünde duruşma yapılmasına da karar verebilir. Başvurular, konularına göre bölümler ve komisyonlar tarafından incelenir; kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca, esas incelemesi ise bölümlerce yürütülür. Bir başvuruda ortaya konan mesele önem taşıyorsa veya bölümler arası içtihat farklılığı giderilecekse, dosya Genel Kurul önüne getirilebilir.

Mahkeme, incelemesini yalnızca ihlal iddiasının ileri sürüldüğü hak ve bu iddiayı destekleyen deliller çerçevesinde yürütür; bu nedenle başvuru dilekçesinin kapsamı sonucu doğrudan etkiler. İhlal iddiasının hangi hakka dayandığının, hangi kamu gücü işlemiyle gerçekleştiğinin ve emsal içtihatlarla ilişkisinin açıkça ortaya konması, esas incelemesinin sağlıklı yürütülmesi bakımından belirleyicidir.

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (2709)
  Temel haklar, devletin yapısı ve anayasal denetim mekanizmaları
• Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun (6216)
  Norm denetimi, bireysel başvuru usulü ve kabul edilebilirlik
• Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü
  Başvuru formu, süreler ve yargılamaya ilişkin ayrıntılı usul kuralları
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
  Bireysel başvuruya konu edilebilen temel hakların ortak kaynağı