Kalkandere Uluslararası Hukuk Avukatları

Bu rehber, Kalkandere (Rize) bölgesinde uluslararası hukuk (milletlerarası özel hukuk ağırlıklı) uyuşmazlıklarını; yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizi, yabancılık unsuru taşıyan sözleşmeler ve uygulanacak hukuk, uluslararası tahkim, milletlerarası aile hukuku, yabancı yatırım, vatandaşlık ve yabancılar hukuku açısından ele alır. Amaç, birden çok ülkenin hukuku ve uluslararası sözleşmelerin devreye girdiği bu karmaşık alanda sürecin doğru yönetilmesine ve dosyanıza uygun avukatı bilinçli seçmenize yardımcı olmaktır.

Uluslararası hukuk, en geniş anlamıyla, sınırları aşan ilişkileri düzenleyen kurallar bütünüdür. Ancak günlük avukatlık pratiğinde bu başlık altında karşılaşılan uyuşmazlıkların büyük çoğunluğu, devletlerarası ilişkileri düzenleyen kamusal uluslararası hukuktan çok, içinde bir yabancılık unsuru bulunan özel hukuk ilişkilerine dair olan milletlerarası özel hukuku ilgilendirir. Bir tarafın yabancı olması, sözleşmenin yurt dışında kurulması, malın başka ülkede bulunması veya kararın yabancı bir mahkemeden çıkması gibi durumlar, uyuşmazlığa yabancılık unsuru katar ve olayı sıradan bir iç hukuk meselesinden ayırır.

Bu alanın temel kaynağı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Kanunu (MÖHUK)'tur. MÖHUK; yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını belirleyen bağlama kurallarını, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini ve yabancı mahkeme ile hakem kararlarının tanınması ve tenfizini düzenler. Bunun yanında Türkiye'nin taraf olduğu çok sayıda ikili ve çok taraflı uluslararası sözleşme de doğrudan uygulama alanı bulur. Bu nedenle uluslararası hukuk uyuşmazlıkları, yalnızca Türk hukukunu değil, olayla ilgili yabancı hukuku ve uluslararası düzenlemeleri birlikte değerlendirmeyi gerektiren teknik bir alandır. Aşağıda uygulamada en sık karşılaşılan konu başlıkları özetlenmiştir:

Uluslararası hukuk uyuşmazlıklarının çıkış noktası, olayda bir yabancılık unsurunun bulunmasıdır. Tarafların uyruğu, yerleşim yeri veya mutat meskeni, sözleşmenin kurulduğu ya da ifa edileceği yer, malın bulunduğu ülke veya haksız fiilin işlendiği yer gibi bağlantılar, bir hukuki ilişkiye yabancılık unsuru katabilir. Bu unsurun bulunması, uyuşmazlığa hangi ülkenin maddi hukukunun uygulanacağı sorusunu doğurur ve çözümün ilk adımını oluşturur.

MÖHUK, bu soruyu bağlama kuralları aracılığıyla yanıtlar. Örneğin kişinin hak ve fiil ehliyeti kural olarak milli hukukuna, taşınmazlara ilişkin ayni haklar malın bulunduğu ülke hukukuna, haksız fiiller ise kural olarak fiilin işlendiği yer hukukuna tabidir. Sözleşmelerde ise taraflara geniş bir serbesti tanınmıştır: taraflar sözleşmeye uygulanacak hukuku açıkça seçebilir; seçim yoksa en sıkı ilişkili hukuk uygulanır. Bu kurallar, uyuşmazlığın esasını hangi hukukun belirleyeceğini teknik olarak saptar.

Uygulanacak yabancı hukukun içeriği, mahkemece re'sen araştırılır; ancak taraflar da bu hukuka ilişkin bilgi ve belge sunarak sürece katkı sağlar. Yabancı hukukun uygulanmasının Türk kamu düzenine açıkça aykırı sonuç doğurduğu istisnai hâllerde ise o hüküm uygulanmaz. Bu değerlendirmelerin doğru yapılması, davanın esasını doğrudan etkilediğinden, yabancılık unsuru içeren her uyuşmazlıkta uygulanacak hukukun baştan doğru belirlenmesi kritik önemdedir.

Uluslararası hukuk başlığı altında pek çok farklı uyuşmazlık türü toplanır; bunların ortak paydası, olayda bir yabancılık unsurunun bulunması ve çözümün birden çok hukuk düzeninin birlikte değerlendirilmesini gerektirmesidir. Uygulamada en sık karşılaşılan başlıklar aşağıda örnek durumlarla ele alınmıştır.

Ticari alanda; yurt dışındaki bir tedarikçiyle yapılan alım-satım sözleşmesinden doğan alacak uyuşmazlıkları, uluslararası taşıma ve dağıtım sözleşmeleri, franchise ve lisans ilişkileri, sınır ötesi ortaklık ve yatırım anlaşmazlıkları öne çıkar. Örneğin, Türkiye'deki bir şirketin yurt dışındaki alıcıya gönderdiği malın bedelini tahsil edememesi ya da yabancı bir tedarikçinin ayıplı mal göndermesi, uygulanacak hukuk ve yetkili merci belirlendikten sonra çözülebilecek tipik uyuşmazlıklardır. Aile hukuku alanında ise farklı ülkelerde bulunan eşlerin boşanması, yurt dışında verilen boşanma kararının Türkiye'de tanınması, uluslararası velayet ve çocuk kaçırma ile yabancı nafaka kararlarının icrası sık görülür; örneğin yurt dışında boşanan bir Türk vatandaşının Türkiye'de nüfus kaydını düzelttirebilmesi, kararın önce tanınmasına bağlıdır.

Bunlara ek olarak; yabancı bir kişinin Türkiye'de miras bırakması veya bir Türk vatandaşının yurt dışındaki mirası, yabancıların taşınmaz edinimi, yabancı yatırımcının şirket kuruluşu, çalışma ve oturma izni uyuşmazlıkları ile yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınıp tenfizi bu alanın kapsamındadır. Her bir uyuşmazlık türü, kendine özgü bağlama kurallarına, uluslararası sözleşmelere ve usul gerekliliklerine tabidir; bu nedenle çözüm baştan doğru bir hukuki nitelendirmeyle başlar.

Bu uyuşmazlıkların ortak bir başka özelliği de zaman ve maliyet boyutunun iç hukuk davalarından farklı olmasıdır. Yabancı belgelerin temini, apostil veya konsolosluk onayı, yeminli tercüme ve gerektiğinde yurt dışındaki muhataplarla yazışma, süreci hem uzatabilir hem de ek gider doğurabilir. Bu nedenle uluslararası nitelikli bir uyuşmazlıkta, dava açılmadan önce ihtiyaç duyulacak belgelerin ve izlenecek yolun bir plan dâhilinde belirlenmesi, sürecin öngörülebilirliğini artırır. Erken aşamada yapılan doğru bir nitelendirme; hangi mahkemenin yetkili olduğunu, hangi hukukun uygulanacağını ve hangi uluslararası sözleşmenin devreye gireceğini netleştirerek, sonraki adımların üzerine kurulacağı sağlam bir zemin oluşturur.

Uluslararası hukukta görevli merci, uyuşmazlığın türüne ve niteliğine göre belirlenir; ayrıca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi de MÖHUK ve iç hukuk kurallarına göre saptanır:

Görev ve yetki kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan, bunlara aykırılık yargılamanın her aşamasında dikkate alınabilir; yanlış mahkemede açılan dava usulden reddedilebilir veya yetkili mahkemeye gönderilir. Ayrıca sözleşmede geçerli bir yetki veya tahkim şartı bulunması, uyuşmazlığın çözüleceği yeri baştan belirleyebilir. Bu teknik değerlendirmelerin doğru yapılması, sürecin gecikmeden ve doğru merci önünde ilerlemesini sağlar.

Yabancı bir mahkemeden alınan karar, Türkiye sınırları içinde kendiliğinden hüküm ve sonuç doğurmaz. Bu kararın Türkiye'de etkili olabilmesi için iki ayrı yol vardır: tanıma ve tenfiz. Tanıma, yabancı kararın Türkiye'de kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilmesini sağlar; örneğin yurt dışındaki bir boşanma kararının nüfusa işlenmesi tanıma ile mümkün olur. Tenfiz ise kararın Türkiye'de icra edilebilmesini, yani cebrî icra yoluyla yerine getirilebilmesini sağlar; bir nafaka veya alacak kararının Türkiye'de tahsili için tenfiz gerekir.

Mahkeme, tanıma veya tenfiz talebini incelerken kararın esasına girmez; yalnızca MÖHUK'ta sayılan koşulların bulunup bulunmadığına bakar. Bu koşullar başlıca şunlardır: kararın yabancı ülke kanunlarına göre kesinleşmiş olması, verildiği devlet ile Türkiye arasında karşılıklılık (fiilî veya sözleşmeye dayalı) bulunması, kararın Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve davalının savunma hakkının ihlal edilmemiş olmasıdır. Bu koşullardan birinin eksikliği talebin reddine yol açabilir.

Tanıma ve tenfiz davalarında yabancı kararın aslı veya onaylı örneği, kesinleşme şerhi, gerektiğinde apostil veya konsolosluk onayı ile bunların yeminli tercümesi sunulmalıdır. Belgelerdeki bir eksiklik veya koşullardan birinin sağlanmaması, sürecin uzamasına ya da reddine neden olabilir. Bu nedenle başvuru öncesinde koşulların ve belgelerin bir avukatla titizlikle değerlendirilmesi hak kaybını önler.

Uluslararası tahkim, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkların devlet mahkemeleri yerine tarafların belirlediği bağımsız hakemlerce çözülmesidir. Sınır ötesi ticaret, yabancı yatırım, inşaat ve enerji projeleri gibi alanlarda; tarafsız bir forum, konuya hâkim hakemler, gizlilik ve kararların çok sayıda ülkede tanınıp icra edilebilmesi gibi avantajlar nedeniyle sıklıkla tercih edilir. Tahkimin işleyebilmesi için tarafların, sözleşmeye geçerli bir tahkim şartı koyması veya uyuşmazlık sonrası bir tahkim sözleşmesi yapması gerekir.

Tahkim şartının kapsamı, tahkim yeri, uygulanacak usul kuralları (örneğin bir tahkim kurumunun kuralları) ve dil, uyuşmazlığın seyrini doğrudan etkiler. Bu unsurların sözleşme aşamasında dikkatle belirlenmesi, ileride ortaya çıkabilecek yetki tartışmalarını önler. Türk hukukunda iç tahkim Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda, yabancılık unsuru taşıyan tahkim ise Milletlerarası Tahkim Kanunu'nda düzenlenmiştir.

Tahkim sonucunda verilen yabancı hakem kararının Türkiye'de icra edilebilmesi için de tenfiz gerekir. Türkiye, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin New York Sözleşmesi'ne taraftır; bu sözleşme, hakem kararlarının üye devletlerde tanınıp icra edilmesini büyük ölçüde kolaylaştırır. Tenfiz aşamasında mahkeme, kararın esasını değil, sözleşmede sayılan sınırlı ret nedenlerini (geçerli tahkim anlaşmasının bulunmaması, savunma hakkının ihlali, kamu düzenine aykırılık gibi) inceler. Bu nedenle tahkim sürecinin baştan doğru kurgulanması, sonucun icra edilebilirliği açısından belirleyicidir.

Tahkim ile devlet yargısı arasında seçim yapılırken tarafların dikkate alması gereken birkaç denge vardır. Tahkim; hız, gizlilik, uzman hakem ve kararın çok sayıda ülkede icra edilebilmesi gibi üstünlükler sunarken, tahkim masrafları bazı uyuşmazlıklarda devlet yargısına göre daha yüksek olabilir. Ayrıca hakem kararlarına karşı başvurulabilecek denetim yolları sınırlıdır; kural olarak esasa ilişkin bir temyiz incelemesi yoktur, yalnızca kanunda sayılan iptal nedenleriyle iptal davası açılabilir. Bu özellik, tahkimi kesin ve hızlı kılarken, tarafların baştan doğru bir tahkim anlaşması yapmasını daha da önemli hâle getirir.

Tahkim şartı düzenlenirken; tahkim yeri, hakem sayısı ve seçim usulü, tahkim dili, uygulanacak usul kuralları ve esasa uygulanacak hukuk gibi unsurların açıkça belirlenmesi önerilir. Muğlak veya çelişkili kaleme alınmış (patolojik) tahkim şartları, uyuşmazlık çıktığında geçerlilik tartışmalarına ve gecikmelere yol açabilir. İyi kurgulanmış bir tahkim anlaşması ise, uyuşmazlık ortaya çıktığında sürecin hangi kurallara göre işleyeceğini net biçimde ortaya koyarak taraflara güçlü bir öngörülebilirlik sağlar.

Farklı ülkelerde yaşayan veya farklı uyruklara sahip eşlerin aile ilişkileri, milletlerarası özel hukukun en sık karşılaşılan alanlarından biridir. Yabancılık unsuru taşıyan bir boşanmada; hangi ülke mahkemesinin yetkili olduğu, boşanmaya ve sonuçlarına (nafaka, mal rejimi, velayet) hangi hukukun uygulanacağı MÖHUK'un bağlama kurallarıyla belirlenir. Genel ilke olarak eşlerin ortak milli hukuku, yoksa ortak mutat mesken hukuku gibi kademeli bağlama noktaları uygulanır.

Yurt dışında verilen bir boşanma kararı, Türkiye'de nüfus kaydına işlenip sonuç doğurabilmesi için tanınmalıdır. Belirli koşulları taşıyan yabancı boşanma kararları idari yoldan (nüfus müdürlüğü aracılığıyla) tescil edilebilmekte; koşulların sağlanmadığı hâllerde ise Aile Mahkemesi'nde tanıma davası açılması gerekmektedir. Tanınmayan bir boşanma nedeniyle kişi Türk hukukunda hâlâ evli görünür; bu durum yeniden evlenme, miras ve nüfus işlemlerinde ciddi sorunlar doğurur.

Uluslararası velayet uyuşmazlıklarında ve özellikle bir ebeveynin çocuğu izinsiz olarak yurt dışına götürmesi veya alıkoyması hâlinde, Türkiye'nin de taraf olduğu Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi devreye girer; bu sözleşme çocuğun mutat meskeni olan ülkeye ivedi iadesini amaçlar. Yabancı nafaka kararlarının Türkiye'de icrası ise tenfiz yoluyla veya konuya ilişkin uluslararası sözleşmeler çerçevesinde sağlanır. Bu uyuşmazlıklar hem hukuken teknik hem de duygusal açıdan hassas olduğundan, uzman desteğiyle yürütülmesi önem taşır.

Milletlerarası aile uyuşmazlıklarında sıkça gözden kaçan bir nokta, farklı ülkelerdeki işlemlerin birbiriyle uyumlu yürütülmesi gereğidir. Örneğin bir ülkede açılan boşanma davası devam ederken diğer ülkede paralel bir dava açılması, çelişkili kararlar riskini doğurur; bu nedenle hangi ülkede, hangi sırayla adım atılacağı stratejik olarak planlanmalıdır. Aynı biçimde, yurt dışında alınan bir boşanma kararının Türkiye'de tanınması ihmal edildiğinde, kişi bir ülkede bekâr, diğerinde evli görünebilir ve bu ikili statü miras, nüfus ve yeniden evlenme işlemlerinde ciddi tıkanmalara yol açar.

Çocuğa ilişkin uyuşmazlıklarda ise belirleyici ölçüt her zaman çocuğun üstün yararıdır. Velayet, kişisel ilişki (çocukla görüşme) ve iade taleplerinde mahkemeler, çocuğun istikrarı, güvenliği ve gelişimi gibi unsurları önceler. Lahey Sözleşmesi çerçevesindeki iade sürecinde, iadeyi engelleyen sınırlı istisnalar (örneğin çocuğun ciddi bir tehlikeye maruz kalması) dar biçimde değerlendirilir ve sürecin hızlı işletilmesi esastır. Bu nedenle çocuğun yurt dışına götürülmesi veya alıkonulması durumunda vakit kaybetmeden hukuki yola başvurulması, sonuç üzerinde belirleyici olabilir.

Sınır ötesi ticaret, işletmeleri farklı ülkelerin hukuk düzenleriyle aynı anda muhatap eder. Uluslararası bir alım-satım, distribütörlük, franchise, lisans veya ortaklık sözleşmesinde tarafların farklı ülkelerde bulunması, uyuşmazlık çıktığında hangi hukukun uygulanacağı ve hangi merciin yetkili olacağı sorularını baştan gündeme getirir. Bu belirsizliği ortadan kaldırmanın en etkili yolu, sözleşmeye açık bir hukuk seçimi ve yetki veya tahkim şartı yerleştirmektir.

Yabancı yatırım tarafında ise yabancı bir yatırımcının Türkiye'de şirket kurması, mevcut bir şirkete ortak olması, taşınmaz edinmesi veya sermaye getirmesi kendine özgü düzenlemelere tabidir. Doğrudan yabancı yatırımlar mevzuatı, yabancı yatırımcıya kural olarak yerli yatırımcıyla eşit muamele güvencesi sağlar; ancak bazı sektörlerde ve taşınmaz ediniminde özel sınırlamalar ile izin gereklilikleri bulunabilir. Yatırımın yapısının baştan doğru kurgulanması, vergisel ve hukuki riskleri azaltır.

Bu ilişkilerde en sık karşılaşılan sorunlar; uygulanacak hukukun ve yetkinin belirsiz bırakılması, sözleşme dilinden kaynaklanan yorum farklılıkları, teslim ve ödeme koşullarının (örneğin uluslararası ticari teamül kurallarına atıf yapılmaması) net düzenlenmemesi ve uyuşmazlık çözüm mekanizmasının etkisiz kurgulanmasıdır. İyi hazırlanmış bir sözleşme, uyuşmazlık çıkmadan önce riskleri paylaştırır ve çıktığında hızlı çözüm imkânı sunar; bu nedenle sözleşme müzakere ve düzenleme aşamasında hukuki destek, sonradan yürütülecek bir davadan çoğu zaman daha değerlidir.

Uluslararası ticari sözleşmelerde ödeme güvenliği de ayrı bir başlıktır. Akreditif, banka teminat mektubu ve benzeri araçlar, tarafların birbirini tanımadığı sınır ötesi işlemlerde ödeme ve ifa riskini azaltır; bu araçların sözleşmeyle uyumlu ve doğru biçimde kurgulanması, tahsilat sorunlarının önüne geçer. Aynı şekilde, malın mülkiyetinin ve hasarın hangi anda karşı tarafa geçeceğini belirleyen teslim koşullarının açıkça kararlaştırılması, kayıp ve hasar hâlinde kimin sorumlu olacağını netleştirir. Bu teknik hükümlerin gözden kaçırılması, ileride yüksek tutarlı uyuşmazlıklara dönüşebilir.

Yabancı yatırımın yapılandırılmasında ise yalnızca hukuki değil, vergisel ve ticari boyutların da birlikte düşünülmesi gerekir. Yatırımın hangi araçla (yeni şirket kuruluşu, mevcut şirkete ortaklık, şube veya irtibat bürosu) gerçekleştirileceği; kâr transferi, çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları ve sektörel izinler gibi konular sonucu doğrudan etkiler. Ayrıca yabancı yatırımcının, yaptığı yatırıma ilişkin uyuşmazlıklarda yatırımın yapıldığı ülkeyle imzalanmış ikili yatırım anlaşmalarından doğan koruma ve tahkim imkânlarından yararlanıp yararlanamayacağı da baştan değerlendirilmelidir. Yapının doğru kurgulanması, hem yatırımın güvenliğini artırır hem de olası uyuşmazlıklarda güçlü bir hukuki zemin sağlar.

Yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta bağlama kuralı yabancı bir hukuku işaret ettiğinde, sıradan iç hukuk davasından ayrılan yeni bir teknik sorun doğar: uygulanacak yabancı hukukun içeriğinin nasıl belirleneceği. Türk hukukunda kural olarak yabancı hukuk, hâkim tarafından re'sen (kendiliğinden) araştırılır ve uygulanır; yani tarafların bunu ispat etmesi mutlak bir zorunluluk değildir. Ancak uygulamada mahkeme, ilgili yabancı hukukun metnini, yorumunu ve uygulanışını temin etmekte tarafların katkısına ihtiyaç duyar. Bu nedenle tarafların, uzman görüşü, ilgili ülkenin resmî kaynakları veya karşılıklı adli yardım yollarıyla yabancı hukuka ilişkin bilgi ve belge sunması sürecin sağlıklı ilerlemesini sağlar.

Yabancı hukukun içeriğinin tüm araştırmalara rağmen tespit edilemediği istisnai hâllerde ise, boşluğun Türk hukukunun uygulanmasıyla doldurulması yoluna gidilir. Bu, yabancı hukukun uygulanmasının hiçbir surette mümkün olmadığı durumlar için öngörülmüş bir güvencedir ve kolaylıkla başvurulacak bir yol değildir. Uygulanacak hukukun doğru tespiti kadar, o hukukun içeriğinin de doğru ortaya konması dosyanın esasını belirlediğinden, bu aşama uzmanlık gerektirir.

Yabancı hukukun uygulanmasının somut sonucu Türk kamu düzenine açıkça aykırı düştüğünde, o hüküm uygulanmaz ve yerine gerektiğinde Türk hukuku ikame edilir. Bununla birlikte kamu düzeni istisnası dar yorumlanır: yalnızca temel hukuki ve ahlaki değerlerle bağdaşmayan, açık ve ağır aykırılık hâlleri bu kapsamdadır; yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması tek başına aykırılık sayılmaz. Ayrıca kamusal düzenin somut olaydaki etkisi (iç ilişki-dış ilişki ayrımı) da değerlendirmeye katılır. Bu denetimlerin doğru yapılması, hem hakkın korunması hem de yabancı hukukun gereksiz yere devre dışı bırakılmaması bakımından önem taşır.

Yabancı bir kararın Türkiye'de tanınması veya tenfizi, belirli ve usule sıkı bağlı adımları izler. Sürecin baştan doğru kurgulanması, gecikmeleri ve usulden ret riskini azaltır. Tipik akış aşağıdaki gibidir:

Her adımda belgelerin usulüne uygunluğu belirleyicidir; özellikle apostil/konsolosluk onayı ve yeminli tercüme eksikliği en sık karşılaşılan gecikme nedenidir. Sürecin bir avukat eşliğinde yürütülmesi, hem belge yönetimini hem de koşulların doğru değerlendirilmesini kolaylaştırır.

Uluslararası hukuk uyuşmazlıklarında talep edilebilecek haklar, uyuşmazlığın türüne göre değişir. Amaç çoğu zaman yabancı bir kararın Türkiye'de etkili kılınması veya yabancılık unsurlu bir ilişkiden doğan hakkın korunmasıdır. Uyuşmazlık türüne göre öne çıkan talep kalemleri aşağıda özetlenmiştir.

Talep kalemlerinin doğru belirlenmesi hem harç hesabı hem de ispat yükü bakımından önemlidir. Örneğin bir yabancı kararı yalnızca nüfusa işletmek isteyenin tanıma, ancak icra etmek isteyenin tenfiz talep etmesi gerekir; talebin yanlış seçilmesi hak kaybına yol açabilir. Bu nedenle talebin baştan doğru yapılandırılması sürecin en kritik aşamalarından biridir.

Uluslararası hukuk uyuşmazlıklarının sonucunu ve varsa talep edilecek tutarı belirleyen etkenler, iç hukuk davalarına göre daha çok değişkeni bir arada barındırır. Bu etkenlerin baştan doğru değerlendirilmesi, sürecin öngörülebilirliğini artırır. Öne çıkan başlıca etkenler şunlardır:

• Uygulanacak hukuk: Uyuşmazlığa Türk hukukunun mu yoksa yabancı bir hukukun mu uygulanacağı, hem hakkın kapsamını hem de sonucu doğrudan etkiler.
• Karşılıklılık ve sözleşme ilişkileri: Tanıma-tenfizde ilgili devletle karşılıklılığın bulunup bulunmaması sonucu belirleyebilir.
• Kamu düzeni değerlendirmesi: Yabancı kararın veya hukukun Türk kamu düzenine aykırılığı, talebin reddine yol açabilir.
• Belgelerin usule uygunluğu: Apostil/konsolosluk onayı ve yeminli tercüme eksikliği süreci geciktirir veya reddine neden olur.
• Sözleşmedeki hukuk ve yetki/tahkim şartı: Bu hükümlerin varlığı ve geçerliliği, uyuşmazlığın nerede ve nasıl çözüleceğini belirler.

Bu etkenlerin çoğu birbiriyle etkileşir; örneğin uygulanacak hukukun yanlış belirlenmesi, dosyanın esasını temelden değiştirebilir. Bu nedenle uluslararası nitelikli her uyuşmazlıkta, sürecin başında kapsamlı bir hukuki analiz yapılması, sonraki aşamalarda telafisi güç hataların önüne geçer.

Bunların yanında pratik nitelikli bazı etkenler de sonucu şekillendirir. Karşı tarafın ve varsa mallarının hangi ülkede bulunduğu, verilecek kararın nerede icra edilebileceğini belirler; icra edilemeyecek bir karar, kâğıt üzerinde kazanılmış olsa bile hakkın fiilen elde edilmesini sağlamaz. Benzer biçimde, delillerin ve tanıkların farklı ülkelerde bulunması, adli yardım ve istinabe yollarının kullanılmasını gerektirebilir ve bu da süreyi etkiler. Döviz kurundaki dalgalanmalar, yabancı para alacaklarında talep edilecek tutarı ve faiz hesabını etkileyebilir. Bu pratik boyutların dava stratejisine baştan dâhil edilmesi, sürecin yalnızca hukuken değil, fiilen de sonuç verecek şekilde kurgulanmasını sağlar.

Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda süre yönetimi çift katmanlıdır: bir yandan uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukukun (Türk veya yabancı) maddi süreleri, diğer yandan Türk mahkemeleri önünde işleyecek usul süreleri söz konusudur. Yabancı belgelerin temini ve tercümesi de zaman aldığından, süreç makul bir hazırlık payı bırakılarak planlanmalıdır. Sürelerin başlangıç anı teknik bir konu olduğundan, hak kaybını önlemek için erken hukuki değerlendirme kritik önem taşır.

Uluslararası hukuk pratiğinin önemli bir bölümü, yabancıların Türkiye'deki statüsüne ve haklarına ilişkin yabancılar hukukunu ilgilendirir. Yabancıların Türkiye'ye giriş, ikamet ve çıkış işlemleri ile uluslararası koruma başvuruları, ilgili mevzuatta ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Oturma (ikamet) izinleri farklı türlere ayrılır ve her birinin kendine özgü koşulları, süreleri ve uzatma kuralları vardır; çalışma izinleri ise ayrı bir izin sürecine tabidir.

Vatandaşlık tarafında, Türk vatandaşlığı doğum yoluyla (soybağı veya doğum yeri esasına göre) ya da sonradan kazanılabilir. Sonradan kazanma yolları arasında; genel başvuru koşullarının sağlanması, evlilik yoluyla kazanma ve belirli koşulları taşıyan yatırımlar yoluyla istisnai vatandaşlık yer alır. Yatırım yoluyla vatandaşlıkta; taşınmaz edinimi, sabit sermaye yatırımı, banka mevduatı veya istihdam oluşturma gibi kategorilerin, ilgili mevzuatta o dönem için belirlenen eşiklere uygun şekilde gerçekleştirilmesi gerekir. Bu eşik değerler zaman zaman güncellendiğinden başvuru öncesinde güncel düzenlemenin teyit edilmesi zorunludur.

Uluslararası hukuk uyuşmazlıklarında belge yönetimi, sürecin başarısını doğrudan etkiler; çünkü yabancı belgelerin geçerliliği için özel şekil koşulları aranır. Uyuşmazlığın türüne göre gerekebilecek başlıca belgeler:

• Yabancı kararın onaylı örneği: Tanıma-tenfiz için kararın aslı veya onaylı sureti ile kesinleşme şerhi.
• Apostil veya konsolosluk onayı: Yabancı resmî belgelerin Türkiye'de geçerli sayılması için gerekli tasdik.
• Yeminli tercüme: Yabancı dildeki tüm belgelerin yeminli tercümanca yapılmış Türkçe çevirisi.
• Sözleşme ve ekleri: Yabancılık unsurlu ilişkilerde sözleşme metni, hukuk seçimi ve yetki/tahkim şartı.
• Kimlik ve statü belgeleri: Pasaport, ikamet/çalışma izni, nüfus kayıtları ve varsa vekâletname.
• Destekleyici deliller: Yazışmalar, faturalar, banka kayıtları ve uyuşmazlığa ilişkin diğer belgeler.

Belgelerin eksik veya usulüne aykırı olması, uluslararası dosyalarda en sık karşılaşılan gecikme ve ret nedenidir. Özellikle apostil/konsolosluk onayı ve yeminli tercüme koşullarının baştan doğru yerine getirilmesi, sürecin hızlı ilerlemesini sağlar.

Apostil ile konsolosluk onayı arasındaki farkı bilmek de önemlidir. Türkiye'nin de taraf olduğu Lahey Apostil Sözleşmesi'ne üye ülkelerden gelen resmî belgeler için, o ülkenin yetkili makamınca verilen tek bir apostil şerhi yeterlidir. Sözleşmeye taraf olmayan bir ülkeden gelen belgelerde ise, belgenin o ülkedeki Türk konsolosluğu tarafından onaylanması yoluna gidilir. Belgenin türüne ve geldiği ülkeye göre doğru onay yönteminin seçilmesi, sonradan usulden ret yaşanmaması için baştan netleştirilmelidir. Ayrıca yeminli tercümenin, ilgili belgenin tamamını ve eklerini kapsayacak biçimde ve doğru terminolojiyle yapılması gerekir; eksik veya hatalı tercüme, mahkemenin kararın içeriğini değerlendirmesini güçleştirir.

Uluslararası hukuk dosyaları birden çok hukuk düzeninin, uluslararası sözleşmelerin ve teknik usul kurallarının bir arada değerlendirilmesini gerektirdiğinden, avukat seçimi sürecin en kritik kararlarından biridir. Alan deneyimi, yabancı belge süreçlerine hâkimiyet ve gerektiğinde yurt dışı muhataplarla çalışabilme becerisi sonucu doğrudan etkiler. Değerlendirmede öne çıkan ölçütler ve ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular aşağıda özetlenmiştir:

• Milletlerarası özel hukuk deneyimi: Tanıma-tenfiz, yabancılık unsurlu sözleşme ve tahkim dosyalarında tecrübe.
• Belge ve tercüme yönetimi: Apostil, konsolosluk onayı ve yeminli tercüme süreçlerine hâkimiyet.
• Yerel yargı bilgisi: Rize Adliyesi ve bölge mahkemelerinin uygulamalarına aşinalık.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar ve ücret konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede avukata sorabileceğiniz sorular

• Uyuşmazlığıma hangi ülkenin hukuku uygulanır ve hangi mahkeme yetkilidir?
• Yabancı kararım için tanıma mı tenfiz mi gerekiyor; koşullar sağlanıyor mu?
• Hangi belgeleri apostil/konsolosluk onayı ve yeminli tercümeyle hazırlamalıyım?
• Sözleşmemde hukuk seçimi ve tahkim/yetki şartı var mı; geçerli mi?
• Sürecin yaklaşık aşamaları, süresi ve ücretlendirme nasıl işler?

• Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Kanunu (5718)
  Uygulanacak hukuk, milletlerarası yetki, tanıma ve tenfiz
• Milletlerarası Tahkim Kanunu (4686)
  Yabancılık unsuru taşıyan tahkim uyuşmazlıkları
• Yabancıların Çalışma İzinleri ve Uluslararası Koruma mevzuatı
  Oturma, çalışma izni ve yabancıların statüsü
• Türk Vatandaşlığı Kanunu (5901)
  Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı
• New York Sözleşmesi ve Lahey sözleşmeleri
  Yabancı hakem kararlarının tenfizi ve çocuğun iadesi