Uludere AYM Bireysel Başvuru Avukatları

Bu rehber, Uludere (Şırnak) bölgesinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru sürecini; başvurunun konusu ve şartları, olağan kanun yollarının tüketilmesi, otuz günlük başvuru süresi, kabul edilebilirlik incelemesi, ihlal kararı ve sonuçları, yeniden yargılama, tazminat ve AİHM ile ilişkisi açısından ele alır. Amaç, temel hak ihlali iddiasında başvuru sürecinin baştan doğru yönetilmesine ve dosyanıza uygun avukatı bilinçli seçmenize yardımcı olmaktır. Bireysel başvuru, sürelerin hak düşürücü nitelikte olması ve teknik kabul edilebilirlik kriterleri nedeniyle en çok titizlik gerektiren hak arama yollarından biridir.

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, herkesin Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesini sağlayan anayasal bir hak arama yoludur. Bu yol, 2010 Anayasa değişikliğiyle hukukumuza girmiş ve bireyin devlete karşı hak ve özgürlüklerini doğrudan yüksek mahkeme önünde ileri sürebilmesine imkân tanımıştır. Bireysel başvuru, temel hakların anayasal düzeyde korunmasını güçlendiren, iç hukukta hak ihlallerinin giderilmesini amaçlayan özel bir başvuru mekanizmasıdır.

Bireysel başvurunun temel özelliği ikincil (tali) nitelikte olmasıdır: ihlalin öncelikle olağan yargı yolları içinde giderilmesi beklenir; bireysel başvuru, bu yollar tükendikten sonra devreye giren tamamlayıcı bir güvencedir. Anayasa Mahkemesi bu incelemede bir temyiz mercii gibi hareket etmez; derece mahkemelerinin delil değerlendirmesini veya hukuk yorumunu bir üst denetim makamı sıfatıyla ele almaz. İnceleme, yalnızca temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğiyle sınırlıdır. Aşağıda bireysel başvuruya ilişkin temel kavramlar özetlenmiştir:

Bireysel başvurunun konusu, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden yalnızca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki hakların ihlal edildiği iddialarıyla sınırlıdır. Bu ölçüte "ortak koruma alanı" denir. Yani bir hakkın bireysel başvuruya konu olabilmesi için hem Anayasa'da hem de Sözleşme'de güvence altına alınmış olması gerekir. Yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği, adil yargılanma hakkı, özel hayata ve aile hayatına saygı, ifade özgürlüğü, mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkı bu kapsamda en sık ileri sürülen haklardandır.

Başvurabilecek kişiler bakımından da sınırlar vardır. Bireysel başvuruyu, ihlale yol açan işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişiler yapabilir. Gerçek kişiler bu hakka sahiptir; özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlali yönünden başvurabilir. Kamu tüzel kişileri ve kamu gücü kullanan kurumlar bireysel başvuruda bulunamaz. Ayrıca yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancıların başvuruda bulunamayacağı da göz önünde tutulmalıdır.

Başvurunun esasının incelenebilmesi için birtakım usuli şartların da karşılanması gerekir. Bunların başlıcaları; olağan kanun yollarının tüketilmiş olması, başvurunun süresinde yapılması, başvurucunun güncel ve kişisel bir menfaatinin bulunması ve başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır. Bu şartlardan herhangi biri karşılanmadığında, başvuru esasa girilmeden kabul edilemez bulunur. Bu nedenle başvurunun hazırlanması aşamasında, hem hakkın ortak koruma alanında yer alıp almadığının hem de usuli koşulların dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Bireysel başvuru mekanizmasını anlamanın anahtarı, onun ikincil (tali) niteliğini kavramaktır. İkincillik ilkesi, temel hak ihlallerinin giderilmesinde asıl görevin olağan yargı mercilerine ait olduğunu, Anayasa Mahkemesi'nin ise ancak bu mercilerin ihlali gidermede yetersiz kaldığı hâllerde devreye giren tamamlayıcı bir güvence olduğunu ifade eder. Bu ilke, hem başvuru öncesinde kanun yollarının tüketilmesi şartıyla hem de başvurunun kapsamının temel hak denetimiyle sınırlı tutulmasıyla kendini gösterir. İkincillik, aynı zamanda derece mahkemelerine, ihlal iddiasını kendi süreçleri içinde giderme fırsatının öncelikle tanınması anlamına gelir.

İkincillik ilkesinin pratik yansıması, Anayasa Mahkemesi'nin somut olayın maddi vakıalarını yeniden değerlendiren bir merci olmamasıdır. Delillerin takdiri, tanık beyanlarının değerlendirilmesi ve hukukun somut olaya uygulanması kural olarak derece mahkemelerinin görevidir. Anayasa Mahkemesi, ancak bu değerlendirmelerin temel hak ve özgürlükleri açıkça ihlal edecek biçimde keyfî, bariz takdir hatası içeren ya da adil yargılanma güvencelerini zedeleyen nitelikte olduğu istisnai hâllerde müdahale eder. Bu sınır, bireysel başvurunun bir "dördüncü derece" yargılama makamı hâline gelmesini önler.

Bu nedenle bir başvurunun başarısı, ihlal iddiasının salt hukuka aykırılık düzeyinde değil, anayasal bir temel hakkın güvence alanına yapılan bir müdahale düzeyinde temellendirilmesine bağlıdır. Başvurucu, kararın neden yanlış olduğunu değil, hangi anayasal hakkının, hangi kamu gücü müdahalesiyle ve nasıl ihlal edildiğini ortaya koymalıdır. Bu bakış açısı farkı, kabul edilebilirlik aşamasında "açıkça dayanaktan yoksunluk" değerlendirmesini doğrudan etkiler ve başvurunun esasa girip girmeyeceğini belirler.

Bireysel başvuru, olağan kanun yolları tükenmeden yapılamaz; bu, mekanizmanın ikincil niteliğinin doğrudan sonucudur.

Kanun yollarının tüketilmesi şartı, ihlal iddiasının öncelikle olağan yargı düzeni içinde giderilmesine imkân tanınmasını amaçlar. Bir hak ihlaline karşı öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tümü usulüne uygun biçimde işletilmeden Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz. Örneğin ilk derece mahkemesi kararına karşı istinaf, istinaf kararına karşı temyiz yolu açıksa, bu yollar işletilmeden yapılan bireysel başvuru kural olarak "tüketilmemiş" sayılarak reddedilir. Tüketilmesi gereken yol, ihlalin giderilmesi bakımından etkili ve erişilebilir olan yoldur.

Tüketme şartının bir diğer boyutu, ihlal iddiasının derece mahkemeleri önünde de esasen ileri sürülmüş olmasıdır. Yani başvurucu, Anayasa Mahkemesi'ne taşıdığı hak ihlali iddiasını, olağan yargı sürecinde de gündeme getirmiş olmalıdır. İlk kez bireysel başvuru aşamasında öne sürülen ve derece mahkemelerinin değerlendirme fırsatı bulamadığı iddialar, bu yönden sorun oluşturabilir. Bu ilke, Anayasa Mahkemesi'nin ilk elden karar veren bir merci değil, ihlalin giderilip giderilmediğini denetleyen tamamlayıcı bir merci olmasının sonucudur.

Kanun yollarının tüketilmesi kuralının istisnaları da bulunabilir. Öngörülen başvuru yolunun etkisiz veya erişilemez olduğu, ya da ihlalin niteliği gereği tüketilecek bir yolun bulunmadığı hâllerde, doğrudan bireysel başvuru gündeme gelebilir. Ancak bu istisnaların dar yorumlandığı ve her dosyada ayrı değerlendirildiği unutulmamalıdır. Hangi yolların tüketilmesi gerektiğinin ve tüketme şartının somut olayda karşılanıp karşılanmadığının doğru belirlenmesi, başvurunun kabul edilebilirlik aşamasını geçebilmesi için belirleyicidir.

Bireysel başvuruda süre, sürecin en kritik unsurudur; çünkü başvuru süresi hak düşürücü niteliktedir ve kaçırılması hâlinde başvuru esasa girilmeden süre yönünden reddedilir. Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Uygulamada bu süre çoğunlukla, ihlale konu nihai kararın (kesinleşen kararın) başvurucuya tebliğ edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Sürenin doğru hesaplanması için, kesinleşen kararın tebliğ tarihinin belgeyle tespit edilmesi büyük önem taşır. Tebligatın usulsüzlüğü, öğrenme tarihinin farklılığı veya sürenin son gününün resmî tatile denk gelmesi gibi durumlar, sürenin başlangıç ve bitişini etkileyebilir. Bu teknik hesaplamalardaki bir hata, başvurunun süre yönünden reddine yol açabileceğinden telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sürenin bir avukatla teyit edilmesi hak kaybını önlemede önemli rol oynar.

Bireysel başvuru, Anayasa Mahkemesi tarafından belirlenen resmî başvuru formu doldurularak yapılır; serbest biçimli bir dilekçeyle başvuru kabul edilmez. Form, başvurunun usulüne uygunluğunun ve kabul edilebilirlik ön koşullarının değerlendirilebilmesi için gerekli tüm bilgileri sistematik biçimde toplar. Formun eksiksiz ve doğru doldurulması, başvurunun daha ilk aşamada usul yönünden reddedilmesini önlemenin en temel yoludur. Eksik bilgi içeren veya gerekli belgeleri eklenmemiş başvurular, tamamlanması için süre verilse dahi hak kaybı riski taşır.

Başvuru formunda yer alması gereken temel bilgiler; başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve iletişim bilgileri, ihlale yol açtığı ileri sürülen kamu gücü işlemi veya eylemi, tüketilen kanun yolları ve bunlara ilişkin kararlar, ihlal edildiği iddia edilen Anayasa ve Sözleşme hükümleri, ihlal gerekçelerinin açıklanması ve talep edilen giderimdir. Başvurucunun, ihlal iddiasını yalnızca genel ifadelerle değil, somut maddi olgulara ve hukuki gerekçelere dayandırması beklenir. İhlalin nasıl gerçekleştiğinin açık, tutarlı ve belgelerle desteklenmiş biçimde anlatılması, başvurunun niteliğini belirleyen unsurdur.

Formun ekinde, ihlale konu kesinleşmiş kararın örneği, tebliğ tarihini gösteren belge ve ihlal iddiasını destekleyen deliller sunulmalıdır. Ayrıca başvuru harcının yatırıldığını gösteren belge de eklenmelidir. Başvurunun avukat aracılığıyla yapıldığı hâllerde vekâletnamenin sunulması gerekir. Bu belgelerin düzenli, okunaklı ve eksiksiz biçimde forma eklenmesi, kabul edilebilirlik incelemesinin sağlıklı yürümesini sağlar. Dağınık veya eksik bir dosya, başvurunun esasına hiç girilmeden reddedilmesine yol açabilir.

Anayasa Mahkemesi, bir bireysel başvurunun esasını incelemeden önce kabul edilebilirlik incelemesi yapar. Bu aşama, başvurunun usuli ve içeriksel ön koşulları taşıyıp taşımadığının değerlendirildiği bir süzgeçtir. Kabul edilebilirlik incelemesi, başvuruların önemli bir bölümünün esasa girilmeden sonuçlanmasına yol açtığından, başvurunun bu aşamayı geçecek biçimde hazırlanması sürecin en kritik teknik boyutudur.

Kabul edilebilirlik incelemesinde değerlendirilen başlıca ölçütler şunlardır: başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığı; olağan kanun yollarının tüketilip tüketilmediği; ihlal iddiasına konu hakkın Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanında bulunup bulunmadığı; başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olup olmadığı; ve başvurucunun önemli bir zarara uğrayıp uğramadığı. Bu ölçütlerden herhangi birinin karşılanmaması, başvurunun kabul edilemez bulunmasına yol açar. Kabul edilemezlik kararları kesindir ve bu kararlara karşı başka bir başvuru yolu bulunmaz.

Başvurunun kabul edilebilir bulunması hâlinde, Anayasa Mahkemesi ihlal iddiasının esasını inceler. Bu aşamada; ileri sürülen temel hakkın kapsamı, kamu gücünün müdahalesinin niteliği, müdahalenin kanuni dayanağı, meşru amacı ve ölçülülüğü değerlendirilir. Esas incelemesi sonunda Anayasa Mahkemesi, ya bir hakkın ihlal edildiğine ya da ihlal bulunmadığına karar verir. İhlal kararı verildiğinde, ihlalin ve sonuçlarının nasıl giderileceği de karara bağlanır.

Anayasa Mahkemesi esas incelemesi sonucunda bir temel hakkın ihlal edildiğine karar verirse, bu tespitle yetinmez; ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere de hükmeder. Amaç, başvurucuyu mümkün olduğunca ihlalden önceki duruma kavuşturmaktır. İhlalin giderilmesinin biçimi, ihlalin kaynağına ve niteliğine göre değişir. Bu yönüyle bireysel başvuru, yalnızca bir ihlal tespiti değil, aynı zamanda etkili bir giderim sağlamayı amaçlayan bir mekanizmadır.

İhlalin bir mahkeme kararından kaynaklandığı hâllerde Anayasa Mahkemesi, ihlali ve sonuçlarını gidermek üzere dosyanın yeniden yargılama yapılmak için ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verebilir. Yeniden yargılamada mahkeme, Anayasa Mahkemesi'nin ihlal kararında açıkladığı gerekçe doğrultusunda karar vermekle yükümlüdür. Böylece ihlale yol açan hukuki durum, olağan yargı düzeni içinde düzeltilmiş olur. Yeniden yargılama, ihlalin giderilmesinin en tipik yöntemidir.

Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ise Anayasa Mahkemesi, başvurucu lehine maddi ve manevi tazminata hükmedebilir; ya da tazminat miktarının belirlenmesi için genel mahkemelerde dava açma yolunu gösterebilir. Tazminata hükmedilip hükmedilmeyeceği ve giderim biçimi, ihlalin niteliğine göre değişir. İhlal kararlarının gereğinin yerine getirilmesi ilgili kamu makamları için bir yükümlülüktür; kararların uygulanması, bireysel başvuru mekanizmasının etkinliğinin temel güvencesidir.

Bireysel başvuruda, başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunması hâlinde, Anayasa Mahkemesi esas incelemesini yaparken gerekli tedbirlere re'sen veya talep üzerine karar verebilir. Tedbir mekanizması, özellikle telafisi imkânsız zararların önlenmesi gereken durumlarda önem kazanır; örneğin sınır dışı etme, iade veya benzeri işlemlerde başvurucunun temel haklarının geri dönülemez biçimde zarar görme riski bulunduğunda gündeme gelir. Tedbir kararı, esas hakkındaki inceleme sonuçlanana kadar geçici bir koruma sağlar.

Tedbir talebi, başvurunun kaderini doğrudan etkileyen acil bir mekanizma olduğundan, talebin dayandığı tehlikenin somut, güncel ve ciddi olması aranır. Soyut endişeler veya ihtimale dayalı iddialar, tedbir kararı için yeterli görülmez. Tedbir kararı verildiğinde, ilgili kamu makamları bu karara uymakla yükümlüdür; kararın gereğinin yerine getirilmemesi, ayrı bir hak ihlali sonucunu doğurabilir. Bu yönüyle tedbir, bireysel başvurunun etkili bir hak koruma aracı olmasını güçlendiren tamamlayıcı bir güvencedir.

Tedbir talebinin başvuru formunda açıkça ve gerekçeli biçimde ileri sürülmesi, talebin ivedilikle değerlendirilebilmesi için önemlidir. Tehlikenin niteliği, aciliyeti ve telafisi imkânsız zarar riski, taleple birlikte belgelerle desteklenmelidir. Bu tür acil durumlarda sürecin doğru yönetilmesi teknik bilgi gerektirdiğinden, hukuki destek alınması hak kayıplarının önlenmesinde belirleyici olabilir.

Bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) gitmeden önce tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu niteliği taşır. AİHM, önüne gelen bir başvuruyu incelemeden önce, ilgili devletin iç hukuk yollarının tüketilmiş olmasını arar. Türkiye bakımından, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru bu iç hukuk yollarından biri olarak kabul edildiğinden, bir hak ihlali iddiasında önce bireysel başvuru yolunun işletilmesi gerekir. Bu düzen, hak ihlallerinin öncelikle iç hukukta giderilmesini amaçlar.

Anayasa Mahkemesi başvuruyu kabul edilemez bulur, ihlal bulunmadığına karar verir veya ihlali giderdiği hâlde başvurucu sonuçtan tatmin olmazsa, AİHM'e başvuru yolu açılabilir. AİHM'e başvuru için de bir süre öngörülmüştür ve bu süre, iç hukuk yolunun (bireysel başvurunun) sonuçlanmasına bağlı olarak işler. Bu nedenle bir dosyada, bireysel başvuru ile AİHM başvurusunun sürelerinin ve stratejisinin birlikte planlanması, hak kaybı yaşanmaması açısından önem taşır.

Bireysel başvuru ile AİHM incelemesi, benzer temel hak güvencelerine dayansa da ayrı yargısal mekanizmalardır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanındaki hakları esas alır; AİHM ise doğrudan Sözleşme ve protokolleri uygular. İki başvuru yolunun ölçütleri büyük ölçüde örtüşse de, başvuru usulleri, süreleri ve inceleme kapsamları farklılık gösterir. Bu farkların gözetilerek dosyanın baştan doğru kurgulanması, her iki aşamada da etkili bir hak arama sağlar.

Bireysel başvuru, coğrafi yetki kurallarına bağlı bir mahkemeye değil, doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne yapılır.

Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvurudaki rolü, bir temyiz veya üst derece mercii olmaktan farklıdır. Mahkeme, derece mahkemelerinin yerine geçerek uyuşmazlığı yeniden karara bağlamaz; yalnızca temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğini denetler. Bu sınır, bireysel başvurunun tamamlayıcı (ikincil) niteliğinin doğal sonucudur ve mekanizmanın işlevini belirler.

Bireysel başvuru süreci, resmî başvuru formunun eksiksiz doldurulmasından ihlal kararının uygulanmasına kadar birkaç aşamadan oluşur. Süreç, olağan yargılamadan farklı olarak yazılı ve dosya üzerinden yürür; duruşma istisnaidir. Uludere kaynaklı bir dosyada da izlenecek adımlar coğrafi yerden bağımsız olarak aynıdır. Tipik süreç şöyledir:

Sürecin yazılı yürümesi, başvuru formunun ve eklerinin niteliğini belirleyici kılar. İhlal edilen hakkın hangi anayasal güvence kapsamında olduğunun, maddi olguların ve kanun yollarının tüketilme biçiminin formda açık ve gerekçeli şekilde ortaya konması, başvurunun kabul edilebilirlik aşamasını geçebilmesi için kritik önem taşır. Eksik veya dağınık bir başvuru, esasa hiç girilmeden reddedilebilir.

Başvurunun eksiksiz hazırlanabilmesi ve kabul edilebilirlik aşamasını geçebilmesi için aşağıdaki belge ve bilgilerin baştan toplanması önerilir:

• İhlale konu, olağan kanun yolları tüketilerek kesinleşen nihai kararın onaylı örneği
• Kesinleşen kararın tebliğ tarihini gösteren belge (tebligat mazbatası/zarf) — süre hesabının dayanağı
• Derece mahkemelerinde sunulan dava/istinaf/temyiz dilekçeleri ve ilgili ara kararlar
• İhlal iddiasına dayanak oluşturan deliller, yazışmalar, tutanaklar ve raporlar
• Başvurucunun kimlik ve iletişim bilgileri; tüzel kişilerde temsile ilişkin belgeler
• Avukatla temsil varsa vekâletname; başvuru harcının yatırıldığını gösteren belge
• Varsa mazeret durumunda (mücbir sebep/ağır hastalık) mazereti belgeleyen deliller

Başvuru formunun her bölümünün eksiksiz doldurulması ve belgelerin düzenli sunulması, başvurunun usul yönünden reddedilme riskini azaltır; eksik başvuru, esasa girilmeden sonuçlanabilir.

Bireysel başvurunun teknik yapısı, erken aşamada yapılan hataların başvurunun esasa girilmeden reddiyle sonuçlanmasına yol açabilir. Uygulamada en sık karşılaşılanlar:

• Otuz günlük süreyi kaçırmak: Kesinleşen kararın tebliğ tarihinin yanlış hesaplanması veya hak düşürücü sürenin gözden kaçırılması.
• Kanun yollarını tüketmemek: İstinaf veya temyiz gibi olağan kanun yolları işletilmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunmak.
• İhlali derece mahkemelerinde ileri sürmemek: Hak ihlali iddiasını ilk kez bireysel başvuruda gündeme getirmek.
• Ortak koruma alanı dışında hak ileri sürmek: Anayasa ve Sözleşme'nin ortak alanında bulunmayan bir hakka dayanmak.
• Formu eksik doldurmak: İhlal edilen hakkı, maddi olguları ve gerekçeleri açık biçimde ortaya koymamak.
• Temyiz mercii gibi başvurmak: Kararın yalnızca hukuka aykırı olduğunu ileri sürüp anayasal hak ihlalini temellendirmemek.

Bu hataların çoğu, sürecin başında hukuki destek alınarak önlenebilir. Özellikle sürelerin ve kanun yollarının tüketilme durumunun baştan teyit edilmesi, başvurunun esasının incelenebilmesinin ön koşuludur.

Bireysel başvuru; süre hassasiyeti, kabul edilebilirlik kriterleri ve ihlal iddiasının anayasal düzeyde temellendirilmesi nedeniyle uzmanlık ve titizlik gerektiren bir süreçtir. Avukat değerlendirmesinde öne çıkan ölçütler ve ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular şunlardır:

• Anayasa hukuku ve insan hakları deneyimi: Bireysel başvuru ve temel hak ihlali dosyalarında birikim.
• Süre ve usul hâkimiyeti: Otuz günlük süre, kanun yollarının tüketilmesi ve başvuru formu usulünde titiz çalışma.
• Kabul edilebilirlik stratejisi: Başvurunun kabul edilebilirlik aşamasını geçecek biçimde kurgulanması.
• AİHM ilişkisini gözetme: Sonraki uluslararası başvuru olasılığını baştan planlayabilme.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar ve ücret konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede sorabileceğiniz sorular

• Kesinleşen kararın tebliğ tarihine göre otuz günlük sürem ne zaman doluyor?
• İhlal iddiam için tüketilmesi gereken kanun yolları tamamlandı mı?
• Dayandığım hak, Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanında mı?
• Başvurum kabul edilebilirlik kriterlerini karşılıyor mu; açıkça dayanaktan yoksun sayılır mı?
• Sürecin yaklaşık aşamaları, süresi ve ücretlendirme nasıl işler?

Bireysel başvuru, çok çeşitli temel hak ihlali iddialarına konu olabilir. İki temel eksende sık karşılaşılan başvuru başlıkları:

Bu alanların her biri, ilgili anayasal güvencenin kapsamı ve Anayasa Mahkemesi'nin bu alandaki yaklaşımına göre değerlendirilir. İhlal iddiasının hangi temel hak kapsamında ve nasıl temellendirileceğinin doğru belirlenmesi, başvurunun hem kabul edilebilirlik hem de esas aşamasında etkili biçimde incelenmesini sağlar. Bu nedenle uyuşmazlığın türü belirlendikten sonra, ilgili hakka özgü ölçütlerin dikkatle gözetilmesi gerekir.

Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuruda verdiği kararlar bağlayıcıdır; ihlal kararının gereğinin yerine getirilmesi, ilgili tüm kamu makamları için bir yükümlülüktür. İhlal kararlarının etkili biçimde uygulanması, bireysel başvuru mekanizmasının işlevselliğinin temel güvencesidir. Zira bir ihlal tespit edilse dahi, ihlalin ve sonuçlarının fiilen giderilmemesi hâlinde başvurucunun hak ihlali sürmeye devam eder. Bu nedenle kararların uygulanması aşaması, en az başvurunun kabul edilebilirliği kadar önem taşır.

İhlal kararı bir mahkeme kararından kaynaklanmış ve yeniden yargılamaya hükmedilmişse, dosya ilgili mahkemeye gönderilir ve o mahkeme, Anayasa Mahkemesi'nin ihlal gerekçesi doğrultusunda yeniden karar verir. Yeniden yargılamayı yapan mahkeme, ihlal kararının ortaya koyduğu anayasal değerlendirmeyi göz ardı edemez; ihlali giderecek biçimde hareket etmekle yükümlüdür. İhlal, bir kanun hükmünün uygulanmasından değil de kararın somut biçiminden kaynaklandığında, giderim çoğunlukla yeniden yargılama yoluyla sağlanır.

Bazı hâllerde ise yeniden yargılamanın hukuki bir yarar sağlamayacağı açıktır; örneğin ihlal artık geçmişte kalmış ve tekrarı mümkün olmayan bir durumdan kaynaklanıyorsa. Bu tür durumlarda Anayasa Mahkemesi, doğrudan başvurucu lehine maddi ve manevi tazminata hükmedebilir veya tazminatın belirlenmesi için genel mahkemede dava açma yolunu gösterebilir. Giderim biçiminin ihlalin niteliğine uygun seçilmesi, hem başvurucunun mağduriyetinin sona ermesi hem de benzer ihlallerin tekrarının önlenmesi bakımından önem taşır.

Bireysel başvuru istatistiklerinde, belirli temel hakların diğerlerine göre daha sık ileri sürüldüğü görülür. Bu hakların kapsamının ve Anayasa Mahkemesi'nin bu alandaki yaklaşımının bilinmesi, başvurunun doğru temellendirilmesine yardımcı olur. En sık başvuruya konu olan haklardan biri adil yargılanma hakkıdır; makul sürede yargılanma, mahkemeye erişim, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama ve gerekçeli karar hakkı bu güvencenin alt boyutlarını oluşturur. Özellikle yargılamanın makul süreyi aşması, uygulamada sıkça karşılaşılan bir ihlal başlığıdır.

Mülkiyet hakkı da bireysel başvuruların önemli bir bölümünü oluşturur; kamulaştırma, kamulaştırmasız el atma, idari para cezaları ve mülke yönelik çeşitli müdahaleler bu kapsamda değerlendirilir. Mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanuni dayanağının bulunması, meşru bir amaca yönelik olması ve ölçülü olması aranır; bu ölçütlerden birinin karşılanmaması ihlal sonucunu doğurabilir. Benzer biçimde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı, kişisel verilerin korunmasından aile ilişkilerine kadar geniş bir alanı kapsar ve bu alandaki müdahaleler de ölçülülük denetimine tabidir.

İfade özgürlüğü, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı, din ve vicdan özgürlüğü ile kişi hürriyeti ve güvenliği de sık ileri sürülen haklar arasındadır. Kişi hürriyeti kapsamında özellikle tutukluluğun hukuka uygunluğu, tutukluluk süresinin makullüğü ve tutukluluğa itiraz mekanizmalarının etkililiği tartışılır. Her bir hakkın kendine özgü güvence alanı ve denetim ölçütleri bulunduğundan, başvurunun ilgili hakkın kapsamına uygun biçimde temellendirilmesi, hem kabul edilebilirlik hem de esas aşamasında belirleyici olur.

• Anayasa (m.148)
  Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkının anayasal dayanağı ve kapsamı
• Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun (6216)
  Bireysel başvurunun konusu, şartları, süresi, kabul edilebilirlik ve karar türleri
• Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü
  Başvuru formu, usul, komisyon ve bölümlerin çalışma esasları
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Ek Protokolleri
  Ortak koruma alanını belirleyen temel hak ve özgürlükler ile AİHM ilişkisi
• Hukuk ve Ceza Muhakemesi Kanunları (yeniden yargılama)
  İhlal kararı üzerine yeniden yargılama usulüne ilişkin genel hükümler